لینک‌های قابلیت دسترسی

یکشنبه ۲۱ آذر ۱۳۹۵ تهران ۱۰:۱۷ - ۱۱ دسامبر ۲۰۱۶

جنبه های سیاسی و اقتصادی آئین مذهبی حج، از دید یک روحانی و دو اسلامشناس


(rm) صدا | [ 8:25 mins ]
آئین مذهبی حج، که پیامبر اسلام آن را یکی از ارکان دین قرار داد، جمعی ترین آئین اسلام است که نمی تواند از سویه ای سیاسی تهی باشد. رضوان السيد استادِ تاريخ اسلامي در دانشگاهِ لبنان، بيروت در مصاحبه با رادیوفردا می گوید پس از آن‌که پيامبر مکه را فتح کرد، مي‌توان گفت حج معناهاي سياسي و اجتماعي پيدا کرد که به همبستگي امت اسلامي ارتباط پيدا مي‌کند. وی می افزاید حکومت عربستان سعودی حج را از تبدیل شدن به کنگره ای سیاسی بازداشت. برهان غليون استادِ جامعه‌شناسي در دانشگاهِ سوربن، پاريس در مصاحبه با رادیوفردا می گوید وحدت مسلمانان که در مراسم حج تقویت می شود وحدت بسيار ظاهري و ساختگي است، زيرا امتِ اسلام دچارِ تعدد و تنوع سياسي و حتی ديني هستند. وی می افزاید حکومت هائی مثل جمهوری اسلامی سعی می کنند از عبادت تاویلی سیاسی به دست دهند اما عربستان سعودی از تظاهرات سیاسی در حج جلوگیری کرد. آيت الله سيدابوالقاسم ديباجي، وکيل آيت الله سيستاني، در مصاحبه با رادیوفردا می گوید در حج اين انسان‌ها هستند که به هم پيام محبت را مي‌دهند و مي‌گيرند. مهدي خلجي (راديوفردا): حج آئيني است که در مکه انجام مي‌شود و کانونِ آن خانه خداست، کعبه، که بنابر روايت‌هاي اسلامي بنيادگذار اين خانه و نيز حج، ابراهيمِ پيامبر است. شماري از پژوهش‌گران مي‌گويند حج، آئيني يک‌سره ديني بوده است که محمد پيامبر اسلام نيز آن را تأئيد کرد و يکي از ارکانِ دين خود قرار داد. چنان‌که برخي مفسران قرآن مانند محمد حسين طباطبائي در تفسير الميزان گفته‌اند يکي از کارکردهاي حج بازرگاني بوده است، آن هم در مکه که از ديرباز شهري تجاري به شمار مي‌رفته است. با اين همه، حج که هر ساله شمارِ بسياري از مسلمانان را گردهم مي‌آورد، جمعي‌ترين آئينِ اسلام است که البته نمي‌تواند از سويه‌اي سياسي تهي باشد. رضوان السيد ( استادِ تاريخ اسلامي در دانشگاهِ لبنان، بيروت): حج به خودي خود مسأله ديني محض بوده که به سنتِ عربي‌ قديمي مي‌رسد که ابراهيمِ پيامبر بنياد گذاشت. بنابراين نمي‌توان گفت که حج در زمان پيامبر اسلام، آگاهانه اهدافي سياسي داشته است؛ اما پس از آن‌که پيامبر مکه را فتح کرد، مي‌توان گفت حج معناهاي سياسي و اجتماعي پيدا کرد که به همبستگي امت اسلامي ارتباط پيدا مي‌کند. م.خ.: با اين همه، تا چه اندازه، حج بازتابنده همبستگي مسلمانان است؟ برهان غليون (استادِ جامعه‌شناسي در دانشگاهِ سوربن، پاريس): گرچه احساسِ تعلق داشتن به امتِ بزرگي مانند اسلام، ايده وحدتِ مسلمانان را تقويت مي‌کند؛ اما اين وحدت بسيار ظاهري و ساختگي است، زيرا در پهنه واقعيت، امتِ اسلام هر چه بيشتر انسجام خود را از دست مي‌دهند و دچارِ تعدد و تنوع سياسي و حتي ديني هستند. م.خ.: در سده نوزدهم، سده استعمارِ کشورهاي اسلامي و آغاز بحرانِ خلافت عثماني، شماري از عالمان و نويسندگانِ مسلمان کوشيدند مراسم حج را به کنگره‌اي سياسي بدل کنند تا مسلمانان با گردآمدنِ در مکه تدبيري براي مشکلات خود بينديشند و با وحدت و انسجام در برابر قدرت نظامي و سياسي غرب ايستادگي کنند؛ اما با فروپاشي خلافت عثماني در دهه‌هاي نخستين سده بيستم، استقلالِ تدريجي کشورهاي اسلامي پس از جنگِ جهاني دوم و پديداري جغرافياي تازه‌اي براي جهانِ اسلام با ساختارهاي سياسي جداگانه، طرح مکه به‌سانِ پايتخت اقتدارِ جمعي مسلمانان شکست خورد. رضوان السيد: با چيرگي آل سعود و تکوين کشور عربستان سعودي، کوشش‌ها براي تبديل حج به کنگره‌اي سياسي محدود شد به چارچوب کشورها و مشروعيت خود را از دست داد و دوباره حج به سرشت ديني خودش، خالي از هر معناي سياسي و فرهنگي برگشت. م.خ.: در دهه هفتاد و هشتاد که دوره اوج‌گيري جنبش‌هاي اسلامي است، حکومت‌هائي مانند جمهوري اسلامي تلاش مي‌کنند مراسم حج را با تظاهراتِ برائت از مشرکان، به نمايشگاهي براي بيانِ اعتراض به آمريکا بدل کنند، اما چنان‌که برهان غليون مي‌گويد تدابير امنيتي حکومت عربستانِ سعودي که مناسبات خوبي با ايالات متحده داشت، اين کوشش را ناکام گذاشت و حتی پس از آن هم جريان‌هاي آمريکاستيز و غرب‌ستيز نيز نتوانستند از مکه و حج براي اهداف خود بهره بگيرند: برهان غلیون: فکر مي‌کنم همه جريان‌هاي اسلام‌گرا، نه مسلمان، يعني کساني که از تز دولت يا انقلاب اسلامي دفاع مي‌کنند، گرايش دارند که از عباداتِ ديني تأويلي سياسي به دست دهند، به ويژه جريانِ خميني. اما پيش از هر چيز اين خود دولتِ سعودي بود که با اين جريان مقابله و از برگزاري تظاهراتِ سياسي در زمان برگزاري حج جلوگيري کرد و در درجه دوم اتفاق نظر کشورهاي اسلامي بود که نمي‌خواستند آئين حج به تظاهراتي سياسي بدل شود. م.خ.: بدين روي، حج باز هم آئيني شد که بيشتر بازتابنده اراده فردي مومنان براي انجام مناسک ديني است و از آن‌جا که وحدتي در ميان کشورهاي اسلامي وجود ندارد، حج توانائي خود را براي بدل شدن به نمايشي سياسي از دست داد. اکنون آن‌گونه که آيت الله سيدابوالقاسم ديباجي، وکيل آيت الله سيستاني در کويت، که امسال خود نيز حج مي‌گزارد، مي‌گويد حج آئيني است که پيام‌آور صلح است و مبارزه با خشونت و يگانگي انسان‌ها با چشم‌پوشي از فرهنگ و نژاد و زبان و مال و مقام دنيوي: آيت الله سيدابوالقاسم ديباجي (وکيل آيت الله سيستاني، کویت): در يک دره، بيش از يک ميليون انسان در کنار هم قرار مي‌گيرند و خون از دماغ يک انسان ريخته نمي‌شود. اين بالاترين نمايش محبتي است که در دل‌ها به وجود مي‌آيد. همه اين‌ها يک لباس مي‌پوشند و يک شعار ميدهند: لبيک اللهم لبيک. خدايا ما را دعوت کردي. ما آمديم. به ما دستور دادي سربرهنه بيا آمديم پابرهنه بيا آمديم. حتا بدون اين که زبان همديگر را بفهميم، در حج اين انسان‌ها هستند که به هم پيام محبت را مي‌دهند و پيام محبت را مي‌گيرند. م.خ.: جدا از آن‌که دانشورانِ خردگراي مسلماني چون ابوحيانِ توحيدي در سده چهارم هجري از «حج عقلاني» در برابر حج شرعي سخن گفتند، از سده‌هاي نخستين تاريخ اسلام، گرايش باطني، عرفاني و صوفيانه‌اي نيز وجود داشت که حج را فراتر از انجام مناسک و حضور در مکه مي‌انگاشت. چنان‌که هانري کربن، فيلسوفِ فرانسوي در جلد سوم کتاب اسلام ايراني در فصلِ «حج باطني» آورده است، براي باطنيان، حج، گذار از پوست به مغز، از شريعت به حقيقت و از تنزيل به تأويل است، براي تجربه جاودانگي و شهودِ يگانگي عشق، عاشق و معشوق؛ و در نتيجه، پرهيز از هر امر تاريخي و گريز از سياسي و اجتماعي کردنِ امر الاهي و امر مقدس. حج، براي صوفيان، پيمودنِ باديه نيست، سفري روحاني براي جست‌وجوي معشوق در درون است. اي قوم به حج رفته کجائيد کجائيد؟ معشوق همين جاست بيائيد بيائيد معشوقِ تو همسايه ديوار به ديوار در باديه، سرگشته، شما در چه هوائيد؟ (رومي)
XS
SM
MD
LG