لینک‌های قابلیت دسترسی

logo-print
دوشنبه ۵ مهر ۱۳۹۵ تهران ۰۷:۰۸ - ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۶

نوآه تاکر*
ساعت صفر بالاخره فرا رسیده و مردم ازبکستان دورانی را آغاز می‌کنند که از ۲۵ سال پیش و استقلال کشور دیگر اسلام کریم‌اف بر آن حکم نمی‌راند. روزی است که بسیاری از ازبک‌های مهاجر و مخالف حکومت از مدت‌ها پیش در انتظار و آرزوی آن بوده‌اند.

به همین دلیل تحلیگران و دانشگاهیانی نظیر من سال‌ها به این موضوع اندیشیده‌اند که این حادثه روی آینده ازبکستان چه تأثیری خواهد داشت. چون کاملاً مشخص بود که احتمالاً تنها راه ایجاد تحولات سیاسی در یکی از تثبیت‌شده‌ترین نظام‌های سیاسی خودکامه جهان این خواهد بود که یک روزی اسلام کریم‌اف تسلیم جبر طبیعت شود.

دقیقاً به خاطر ندارم چندین و چند بار گفت‌وگوهای من با دوستان ازبکم با این عبارت شروع و يا تمام شده که «اگر اسلام کریم‌اف بمیرد.» آنها با بیان این عبارت به آینده‌ای می‌اندیشیدند که ممکن است شرایط برای دیدار خانواده‌هایشان فراهم شود، ممکن است بتوانند به خارج سفر کنند، فعالیت اقتصادی را شروع کنند و یا تحصیل کنند.

همزمان با انزوای بیشتر ازبکستان و کنترل شدیدتر حکومت بر اقتصاد و جامعه هر یک از این کارها دشوارتر، خطرناک‌تر و ناممکن‌تر شده است.

چند هفته پیش همراه یکی از دوستان ازبکم در جنوب قرقیزستان و جوار مرز با ازبکستان با اتومبیل سفر می‌کردیم. از نوار مرزی با حصارهای بلند امنیتی و مأموران بشدت مسلح که منطقه را کنترل می‌کنند محافظت می‌شود. هر دوی ما مدتی ساکن شهر تاشکند بودیم و در گفت‌وگوی خود از دلتنگی برای شهر و ناتوانی از بازگشت صحبت می‌کردیم. دوستم سری تکان داد و گفت: «پس از مرگ کریم‌اف.»

امروز همان روز است و دوران جدید ناگهان فرا رسیده است. اما چه تغییراتی رخ خواهد داد؟ فارغ از اینکه چند جلسه بحث و تحلیل و یا چندین و چند مقاله و پژوهش به حوادث پس از مرگ اسلام کریم‌اف اختصاص یافته باشد، حقیقت تلخ این است که ما در مورد فرد جانشین او و یا جهت‌گیری پرجمعیت‌ترین کشور این منطقه ناآرام دانش چندانی داریم.

یکی از حالات محتملی که بسیاری از صاحب نظران در مورد آن هشدار می‌دهند این است که اسلام کریم‌اف ممکن است بدون تعیین «وارث» و یا روند مشخصی از تعیین جانشین خود از دنیا رفته باشد. کسانی که به جای نظام حکومتی که در دوران اسلام کریم‌اف شکل گرفته روی نقش و شخصیت او تمرکز کرده‌اند از مدت‌ها پیش هشدار داده‌اند که چنین وضعیتی ممکن است عواقب فاجعه‌باری داشته باشد.

آنها می‌گویند اسلام‌گرایان که در دوران زمامداری زورمدارانه اسلام کریم‌اف تحت کنترل بودند ممکن است از ولایت فرقانه سر بلند کنند. و یا کشور ممکن است درگیر جنگ بین قبایل و طوایف گوناگون شود که اسلام کریم‌اف، یتیمی که توسط دولت شوروی پرورش یافت و هیچ وابستگی سیاسی طایفه‌ای نداشت، استادانه و با انداختن طوایف به جان یکدیگر به‌خوبی تعادل قدرت را بین آنها حفظ کرده بود.

هر چند دراین تحلیل‌ها که عمومیت دارند عناصری از حقیقت نهفته است ولی جنبه‌های مشترک اصلی در هر دو آنها این است که با تکیه بر فرضیه‌های نه چندان واقعی ادعا می‌کنند که مردم ازبکستان قادر نیستند اداره امور کشور خود را به دست بگیرند. این فرضیه‌ها توجیه‌گر همان نظام سیاسی حاکم بر ازبکستان هستند که آلانا لدنووا در مورد سیستم سیاسی روسیه آن را «سیستما» نامیده است.

نظام خودکامه و رهبر محوری که برای تسخیر و کنترل قدرت در کشور منطقی تراشیده است که از حوزه اقتدار یک مرد و حتی طول عمر او فراتر می‌رود.

امروز کریم‌اف رفته است ولی حکومت امنیتی او و کنترل شدید آن بر اقتصاد کشور که محصول سال‌های متمادی است که قاب عکس او در تک تک کلاس‌های درس و دفاتر ادارات دولتی نصب بود هنوز پابرجاست و دلیل این وضعیت تا حدی زیادی رواج باورهایی است که مدعی‌اند این نظام هنوز سالم و کارآمد است.

همانطور که پژوهشگران امور آسیای میانه مثل لری مارکوویتز و اسکات ردنیتز تشریح کرده‌اند در نظام اقتصاد دولتی - سیاسی که در ازبکستان توسعه پیدا کرده در تفاوت فاحش با کشورهای همسایه، تمام جنبه‌های اقتصاد کشور در دست حکومت و وفاداران به حکومت تمرکز یافته و توسط نهادهای امنیتی و پر قدرتی حفاظت می‌شود که می‌توانند هرگونه سرپیچی و مخالفت بازیگران اقتصادی داخلی را تنبیه و سرکوب کنند.

خارج از این نظام رانت‌خوار و سرکوبگر فرصت و امکان چندانی برای پیشرفت وجود ندارد و به این خاطر قشر حاکم و صاحب امتیاز ازبکستان، چه در دوران کریمف و چه بعد از آن برای تغییر این سیستم اقتصاد که همه از آن بهره می‌برند هیچ انگیزه‌ای ندارند. تسلط کامل نهادهای امنیتی شرایطی فراهم می‌کند که هیچکس قادر نیست این قشر را به چالش بکشد.

نمونه‌ای از زندگی روزانه تحت این «سیستما» و باورهای حاکم بر کشور را می‌توان در موردی که در اوائل سال جاری میلادی روی داد، به خوبی دید. آرامایس آواکیان یک نوآور طرح‌های اقتصادی کوچک در ولایت جیزک صاحب ملکی شامل دو حوضچه کوچک بود. هدفش کسب درآمد از محل پرورش ماهی در این حوضچه‌های طبیعی بود. او تا حدی پیشرفت کرد و چندین کارگر داشت تا اینکه شهردار محل به کاسبی او علاقه‌مند شد.

یک مقام محلی در نظام رانت‌خوار و سرکوبگر حاکم بر ازبکستان، با استفاده از اختیارات خود، آقای آواکیان را تحت فشار گذاشت تا املاکش را به او منتقل کند. آقای آواکیان زیر بار نرفت و به فاصله کوتاهی توسط پلیس به جرم وابستگی به گروه‌های تندرو بازداشت شد. خانواده و وکیلش می‌گویند او در زندان به شدت کتک خورده و مورد بدرفتاری قرار گرفته است و بالاخره تحت فشار «اعتراف» کرده که او و همه کارکنانش یک واحد مخفی گروه «خلافت اسلامی» هستند و قصد داشتند حکومت را سرنگون کنند.

گذشته از همه ایرادهای این داستان باید به خاطر داشت که آقای آواکیان ارمنی و پیرو کلیسای ارتدکس است. اما برای نظامی که در ازبکستان ریشه دوانده این نکته اصلاً مانعی نبود تا آقای آواکیان را به جرم همکاری با گروه‌های جهادی به سال‌ها زندان محکوم کند.

این همان نظامی است که به احتمال زیاد با کریم‌اف و یا بدون او، بر کشور حاکم خواهد بود. همانطور که اریک مک گلینچی استاد علوم سیاسی اخیراً نوشت: «طبقه حاکم بر ازبکستان در حفظ نظام خودکامه این کشور منافع زیادی دارد که ابزار دستیابی آنها به منافع اقتصادی سرشاری است.»

نهادها و ساختارهایی که این رژیم را سرپا نگه می‌دارند و به اعتقاد بسیاری از خود اسلام کریم‌اف هم قدرتمندتر هستند، از این ادعا به شدت دفاع می‌کنند که بدون وجود آنها اسلام‌گرایان تندرو ازبکستان و تمام منطقه را به آشوب خواهند کشاند.

در هفته‌های آینده و همزمان با تحولاتی که ممکن است در ازبکستان روی دهد، بخصوص اگر در زندگی روزمره مردم عادی کشور تغییر ایجاد نشود، وقتی که برخی صاحب نظران و تحلیلگران افسانه هجوم اسلام‌گرایان و احتمال برقراری رژیم مذهبی داعش را مطرح می‌کنند باید سرنوشت آواکیان پرورش‌دهنده ماهی را به خاطر آورد.

گزینه‌های دیگری هم وجود دارند ولی مردم ازبکستان در ۲۵ سال گذشته حتی این امکان را هم پیدا نکرده‌اند که حداقل بدانند گزینه‌های دیگر چه هستند.

------------------------------------------------------------------------------------
* نوآه تاکر سردبیر وب‌سایت رجیستان و استاد پژوهشگر در بخش آسیای میانه دانشکده روابط بین‌المللی دانشگاه جورج واشینگتن است.

نمایش نظرات

XS
SM
MD
LG