کمخوابی برای بسیاری از مردم، از کارمندان شیفتی و دانشجویان تا رانندگان و والدین، بخشی از زندگی روزمره شده است. پاسخ فوری بسیاری نیز یک فنجان قهوه یا نوشیدنی کافئیندار است. اما پژوهشی تازه نشان میدهد که کافئین شاید فقط ابزار بیدار ماندن نباشد و بتواند، دستکم در جانوران آزمایشگاهی، بخشی از اختلال حافظه ناشی از کمخوابی را هم جبران کند.
پژوهشگران دانشکده پزشکی یونگ لو لین در دانشگاه ملی سنگاپور دریافتهاند که محرومیت از خواب به یک مسیر مشخص مغزی آسیب میزند؛ مسیری که با حافظه اجتماعی ارتباط دارد، یعنی توانایی تشخیص و به خاطر سپردن افراد آشنا.
بر اساس این مطالعه، که در نشریهٔ «نوروسایکوفارماکولوژی» منتشر شده، کافئین توانست ارتباط میان سلولهای عصبی در این مسیر را بازسازی کند و مشکلات حافظه ناشی از کمخوابی را کاهش دهد.
تمرکز این پژوهش بر بخشی از هیپوکامپ به نام ناحیهٔ سیای۲ بود. هیپوکامپ یا اَسبَک مغز، در یادگیری و حافظه نقش اساسی دارد و ناحیهٔ سیای۲ بهویژه برای شکلگیری حافظه اجتماعی مهم است. در آزمایش، جانوران به مدت پنج ساعت از خواب محروم شدند و سپس در یک دورهٔ هفتروزه کافئین دریافت کردند.
بررسی بافت مغز نشان داد که کمخوابی توانایی مغز برای حفظ ارتباطهای سیناپسی را تضعیف کرده بود؛ همان روندی که به مغز امکان میدهد ارتباط میان یاختههای عصبی را در جریان یادگیری تقویت یا تعدیل کند.
به بیان سادهتر، کمخوابی فقط باعث خستگی و کاهش تمرکز نشده بود، بلکه مداری مشخص در مغز را که برای شناختن افراد آشنا مهم است، مختل کرده بود. در نتیجه، جانوران در تشخیص آشناییهای پیشین دچار مشکل شدند.
کافئین از راه مهار مسیرهای گیرندهٔ آدنوزین عمل میکند. آدنوزین در دورههای بیداری در مغز افزایش مییابد و به ایجاد احساس خوابآلودگی کمک میکند. یافتهٔ مهم پژوهش این بود که اثر کافئین عمومی و کور نبود؛ یعنی صرفاً فعالیت مغز را بالا نبرد، بلکه همان مسیر آسیبدیده در ناحیهٔ سیای۲ را به وضعیت طبیعی نزدیک کرد. در جانورانی که کمخوابی نداشتند، کافئین نشانهای از تحریک بیش از حد مغز ایجاد نکرد.
با این حال، این پژوهش به معنای توصیه به جایگزین کردن خواب با قهوه نیست. مطالعه روی موشهای نر انجام شده و هنوز روشن نیست نتایج آن تا چه حد در انسان تکرار میشود. همچنین مقدار، زمان مصرف و اثرات درازمدت کافئین باید جداگانه بررسی شود.
کافئین نیز برای همه بیخطر یا دارای اثر یکسان نیست و در برخی افراد میتواند اضطراب، تپش قلب یا بیخوابی بیشتر ایجاد کند.
اهمیت این یافتهها بیشتر در شناخت سازوکار مغزی کمخوابی است. پیشتر روشن بود که خواب ناکافی در تثبیت حافظه اختلال ایجاد میکند و با پیامدهای منفی برای سلامت همراه است، اما پیوند میان خواب و حافظه اجتماعی کمتر بررسی شده بود. این مسیر میتواند در آینده به پژوهشهای تازه درباره افت شناختی و حتی زوال عقل کمک کند.
پیام اصلی مطالعه این است که کمخوابی پدیدهای ساده و بیهزینه نیست. قهوه شاید بتواند موقتاً بخشی از اختلال ناشی از آن را بپوشاند، اما جای خواب را نمیگیرد. مغز برای نگهداری حافظه، شناخت چهرهها و تنظیم تجربههای روزانه، همچنان به خواب منظم نیاز دارد.
منابع: نشریههای ساینسدیلی و ساینساَلِرت