حدود ۲۰۰ نفر از پژوهشگران، متخصصان و اعضای هیئت علمی در حوزههای باستانشناسی، تاریخ، تاریخ هنر و میراث فرهنگی ضمن محکوم کردن آسیب و به خطر افتادن میراث فرهنگی ایران در جریان حملات اخیر آمریکا و اسرائیل، از آنچه «ناکارآمدی نهادهای بینالمللی در حفاظت از میراث فرهنگی و حقوق بشر» خواندهاند، انتقاد کردهاند.
این پژوهشگران و استادان دانشگاه در بیانیه مشترک خود که اولین بار روز چهارشنبه ۲۶ فروردین در وبسایت جامعه باستانشناسی ایران منتشر شد، «ناامیدی عمیق خود را از ناکارآمدی نهادهای بینالمللی که برای حفاظت از میراث فرهنگی بشر در چنین شرایطی ایجاد شدهاند»، ابراز کردند.
آنان هشدار دادهاند که اقدامات نظامی اخیر در ایران میتواند «خسارات جبرانناپذیری به میراث فرهنگی بشریت وارد کند و با توجه به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، این اقدامات ممکن است نقض صریح حقوق بینالملل باشد».
مهرنوش سروش از دانشگاه شیکاگو، چارلز ای. جونز از دانشگاه ایالتی پنسیلوانیا، لورا مکاتکنی از کالج دانشگاهی کورک، الکساندر بائر از دانشگاه شهری نیویورک، کریستین جانستون از دانشگاه وسترن واشینگتن، لورا مازو از دانشگاه کارولینای شرقی، الکسیس بوتن از دانشگاه ایالتی سونوما، ست ال. سندرز از دانشگاه دالهوزی، کلی بریت از کالج بروکلین، کاترین بلوئن از دانشگاه تورنتو، استفانی سلوور از دانشگاه واشینگتن، کاترین کرنز از دانشگاه شیکاگو و سپیده مزیار پژوهشگر ارشد باستانشناسی دانشگاه گوته فرانکفورت، از جمله امضاکنندگان این بیانیه هستند.
امضاکنندگان تأکید کردند: «کنوانسیون لاهه بر دو اصل اساسی استوار است: احترام و حفاظت. ایالات متحده و اسرائیل در هر دو مورد کوتاهی کردهاند. به نظر میرسد دستکم یک اثر تاریخی، کاخ سنا، بهطور مستقیم هدف قرار گرفته و تخریب شده است؛ جایی که آسیب به ساختمانها و مجموعههای حساس و چندصدساله کاملاً قابل پیشبینی بود.»
آنان اضافه کردند: «آنچه شاهد آن هستیم، صرفاً نتیجه اقدامات این دولتهای مهاجم نیست، بلکه نتیجه یک شکست گستردهتر است: شکست سایر دولتها و نهادها در اجرای حمایتهای حقوقی بینالمللی که برای محافظت از غیرنظامیان، بیمارستانها، مدارس و میراث فرهنگی در برابر خشونت جنگی طراحی شدهاند. تخریب جاری در ایران بار دیگر نشان میدهد که معاهدات و کنوانسیونها، هرچند از نظر زبانی قوی باشند، بدون پشتوانهٔ سیاسی بیاثرند.»
تورج دریایی، مورخ و استاد دانشگاه در آمریکا که یکی از امضاکنندگان این بیانیه است، در زمینه قوانین موجود بینالمللی دربارهٔ حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ به رادیو فردا میگوید: «کنوانسیونها و قوانین خیلی روشناند. شما در هر نزاعی که قرار میگیرید نمیتوانید میراث فرهنگی بشریت و جهان رو تخریب کنید.»
او افزود: «به خصوص موزهها، بناهای تاریخی و سایتها نباید به آنها حمله شود. به هر حال اینها، یادمان و بازمانده تمدن بشریت است، نه تنها متعلق به آن کشور.»
در بیانیه پژوهشگران و اعضای هیئت علمی، از دولتهای آمریکا و اسرائیل و تمامی دولتها که بهطور مستقیم در این جنگ دخالت دارند؟ خواسته شده که «فوراً هرگونه حمله یا اقدام نظامی که موجب آسیب، تهدید یا قرار دادن غیرقانونی اموال فرهنگی ایران در معرض خطر میشود را متوقف کنند، حفاظت از میراث فرهنگی را بهطور کامل در هرگونه برنامهریزی نظامی، اهداف حمله و رویههای عملیاتی مورد نظر قرار دهند و خود را از نظر حقوقی و مالی در قبال مستندسازی و ارزیابی فوری خسارات پس از جنگ، و همچنین بازسازی متناسب با میزان تخریب واردشده به میراث ایران و جهان پاسخگو بدانند.»
هستی پودفروش کارشناس میراث فرهنگی دربارهٔ عملکرد یونسکو در ایران به رادیو فردا میگوید: «بیشتر کارشناسان اتفاقاً انتقادشان به یونسکو نیست، بلکه به سازمانهای زیرمجموعه یونسکوست که در ایران فعالیت میکنند.»
او افزود: «این سازمانها باید با یونسکو همکاری کنند تا بتوانند حمایت این نهاد را داشته باشند؛ مثلاً یکی از انتقادها این بوده که جمهوری اسلامی مدتهاست حق عضویتش را در این نهاد بینالمللی فرهنگی پرداخت نکرده و این باعث شده که حتی حق رای ایران در این سازمان نادیده گرفته شود و در واقع عدم مشارکت فعال در این سازمانها باعث شود که در این شرایط بحرانی که ما نیازمند حمایت یونسکو هستیم چنین اتفاقی بیفتد.»
پژوهشگران و استادان دانشگاه همچنین در بیانیه خود از تمامی کشورهای عضو کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه خواستههایی را مطرح کردهاند که از آن جمله میتوان به «استفاده از ابزارهای دیپلماتیک، سیاسی و نهادی لازم برای وادار کردن آمریکا و اسرائیل» به رعایت این کنواسیون اشاره کرد.
میزان کلی خسارات چه قدر بوده است؟
رضا صالحی امیری وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به رسانههای ایران در این زمینه گفته است که در حوزه میراث فرهنگی ۱۴۰ اثر خسارت دیدند، که از این میان ۶۳ اثر در تهران، ۲۳ اثر در اصفهان و ۱۲ اثر در کردستان بوده و در مجموع این آثار در ۲۰ استان ایران پراکندهاند.
او در زمینه هزینه مالی این خسارات نیز افزود: «مجموعاً هفت و نیم هزار میلیارد تومان خسارت وارد شده است.»
به گفته صالحی امیری، در حوزه صنعت گردشگری نیز که یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر در آن شاغلاند، ایران با خسارتی حدود سه هزار میلیارد تومان مواجه بوده است.
آمار اعلامشده به شکل مستقل قابل راستیآزمایی نیست.
این حجم از خسارتها در شرایطی است که روند تخریب حتی پس از آتشبس نیز ادامه داشته است.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان اعلام کرد که ریزش تزئینات کاخ چهلستون پس از پایان حملات هوایی کماکان ادامه دارد و نسبت به دوران جنگ افزایش یافته است.
هستی پود فروش دربارهٔ تداوم روند تخریبها میگوید: «آسیبی که به یک بنا بر اساس بمباران نزدیک به آن زده میشود این است که پی و ستون این بنای تاریخی آسیب میبیند و آسیب در زمان جنگ یا شاید حتی مدتها بعد از جنگ قابل شناسایی نیست.»
او افزود: «اما نکتهای که وجود دارد این است که پی و شاکله بنا را تا حدودی میشود مرمت کرد اما در مورد تزیینات و ریزهکاریها از آن جا که متأسفانه امکان نگهداری و مرمت سخت است، زیرا بسیار آسیبپذیر هستند، اگر سریعاً بعد از آسیب رسیدگی نشود، ممکن است آسیب چند برابر شود.»
چالشهای بازسازی آثار تخریبشده
یکی از چالشهای اصلی دولت و کارشناسان اکنون چگونگی بازسازی آثار تخریب شده است. این کارشناس همچنین تأکید میکند که تأکید میکند که حجم آثار تخریب شده در ایران به حدی است که این کشور اکنون با کمبود نیروی انسانی در زمینه مرمت آنها روبهروست.
او گفت: «در زمان جنگ و حتی تا مدتی بعد از جنگ، ما دچار کمبود نیروی انسانی هستیم. متأسفانه حجم تخریب بناها بالاست و ما مرمتکارانی که حقیقتاً بلد باشند تزیینات و ریزهکاریهای بنای تاریخی را تعمیر کنند، به شدت کم داریم.»
پودفروش تأکید کرد: «آموزشهای سالهای اخیر در دانشگاهها به دلیل کمبود منابع آموزشی، خوب آموزش داده نشده و باعث شده که خیلی از مرمتهای ما اتفاقاً به جای اینکه مرمت باشد، آسیب فزاینده بوده است.»
همچنین تورج دریایی به دیگر پیچیدگیهای روند مرمت آثار تاریخی اشاره و تأکید میکند که اگر دقت لازم در این کار انجام نشود ممکن است نهادهایی مانند یونسکو آثار از پیش ثبت شده را از فهرست خود خارج کنند.
او به رادیو فردا گفت: «مرمت بناها خیلی طول میکشد. برای اینکه مرمت یک سایت برای یونسکو قابل قبول باشد باید مطمئن شوید که آن طوری که یونسکو میخواهد انجام شود.»
او با تأکید بر این که تخریب بعضی بناها به حدی میرسد که دیگر مرمت آن قابل اجرا نیست، افزود: «بسیاری کشورها مثل دوران جنگ جهانی دوم که نازیها بمبارانشان کردند، خیلی از بناها را دیگر مرمت نکردند و همانطور گذاشتند تا درس عبرتی باشد چون دیگر بازسازیشان ممکن نیست.»
هر چند جنگ اخیر مسئله آسیبهای وارده به میراث فرهنگی و چالش بازسازی آنها را مطرح کرده، اما این مسئله پیش از جنگ و در دهههای اخیر نیز به دلایل مختلف از جمله عدم رسیدگی اصولی به آنها مطرح بود.
به عنوان نمونه، کمتر از دو سال پیش، مدیر پایگاه تخت جمشید اعلام کرد که این اثر باستانی بودجه ندارد و ردیف اعتباری آن قطع شده است. در آن زمان کارشناسان دربارهٔ وضعیت این میراث بشری ابراز نگرانی کرده و هشدار دادند که تخت جمشید «در حال مرگ تدریجی است».