گرمایش زمین دیگر فقط موضوعی برای گزارشهای علمی و هشدارهای بلندمدت نیست؛ نشانههای آن همزمان در آیینهای مذهبی، زندگی روزمره و زیرساختهای شهری دیده میشود. از مکه که میلیونها زائر حج را در معرض گرمایی فزاینده قرار داده، تا اروپا که در ماه مه رکوردهای تازهٔ دمایی ثبت کرده و حتی شبکه آب برخی مناطق بریتانیا را زیر فشار برده است،
تصویر تازهای از جهان گرمتر در حال شکلگیری است: جهانی که در آن فصلها دیگر همان معنای پیشین را ندارند.
بر اساس تحلیل تازه گروه «نسبتدهی هوای جهان»، گرمایش زمین، اقلیم مکه را «بهطور بنیادین» دگرگون کرده و زائران حج را حتی در ماههایی بیرون از تابستان در معرض گرمای شدید و خطرناک قرار داده است.
این بررسی میگوید انتشار دیاکسید کربن ناشی از سوختهای فسیلی باعث شده دمای ۴۰ درجه سانتیگراد اکنون در ماه مه (اردیبهشت و خرداد) نیز بهطور منظم تجربه شود؛ دمایی که در دهههای گذشته عمدتاً به تابستان محدود بود.
حج؛ آیینی پرازدحام در متن اقلیمی خشنتر
حج، یکی از پنج رکن اسلام، هر سال میلیونها مسلمان را از سراسر جهان به مکه میکشاند. این آیین بر اساس تقویم قمری برگزار میشود، تقویمی که ۱۰ تا ۱۱ روز کوتاهتر از تقویم خورشیدی است. به همین دلیل، زمان حج در چرخهای حدود ۳۳ ساله از همه فصلها عبور میکند؛ گاه در زمستان، گاه در بهار و گاه در اوج تابستان.
در گذشته، این جابهجایی میتوانست دورههایی نسبتاً خنکتر برای زائران فراهم کند. اما تحلیل تازه نشان میدهد که این «پنجرهٔ ایمن» در حال کوچک شدن است. میانگین دمای ماه مه در مکه اکنون ۳.۵ درجه سانتیگراد بالاتر از دوران پیش از «گرمایش انسانی زمین» است و دمای ۴۰ درجه در این ماه، که زمانی نادر بود، اکنون هر دو تا سه سال یکبار انتظار میرود.
این تغییر برای حج اهمیتی حیاتی دارد، چون مناسک آن در چند روز، همراه با پیادهرویهای طولانی، ازدحام شدید و حضور شمار زیادی از زائران سالمند یا دارای بیماریهای زمینهای انجام میشود. در سال ۲۰۲۴، زمانی که حج در ماه ژوئن برگزار شد، بیش از ۱۳۰۰ زائر بر اثر گرما و رطوبت شدید جان باختند.
پژوهشگران میگویند اگر جهان با همین روند سیاستهای اقلیمی پیش برود و دمای جهانی تا پایان قرن سه درجه افزایش یابد، حدود ۹۷ درصد مناسک حج در مکه با سطح خطرناک گرما روبهرو خواهد شد.
عربستان سعودی، میزبان حج و دومین تولیدکننده بزرگ نفت جهان، در سالهای اخیر طرحهایی برای کاهش خطر گرما اجرا کرده است: مسیرهای سایهدار، ایستگاههای خنککننده، مهپاشها و خدمات درمانی گستردهتر.
این اقدامات به کاهش بیماریهای ناشی از گرما کمک کردهاند، اما به نوشتهٔ روزنامه انگلیسی گاردین، نویسندگان گزارش میگویند چنین تدابیری کافی نیست. به گفتهٔ آنان، بدون کاهش سریع وابستگی جهان به سوختهای فسیلی، میلیونها مسلمان ناچار خواهند شد مناسک حج را در اقلیمی انجام دهند که هر سال نامناسبتر و خطرناکتر میشود.
جهان گرمتر؛ از رکوردهای اروپا تا فشار بر زیرساختها
آنچه در مکه رخ میدهد، بخشی از تصویری بزرگتر است. در هفته گذشته، بخشهایی از اروپا با موج گرمایی کمسابقه روبهرو شدند؛ موجی که دماها را در برخی مناطق ۱۰ تا ۱۵ درجه بالاتر از میانگین این زمان از سال برد. بریتانیا رکورد دمای ماه مه خود را شکست: در پارک کیو در لندن، دما به ۳۵.۱ درجه سانتیگراد رسید. این رکورد تنها یک روز پس از ثبت دمای ۳۴.۸ درجه در لندن شکسته شد، در حالی که رکورد پیشین ماه مه ۳۲.۸ درجه بود که به سال ۱۹۲۲ بازمیگشت.
ایرلند نیز بالاترین دمای ثبتشدهٔ ماه مه خود را تجربه کرد و دمای ۲۸.۸ درجه در دو ایستگاه هواشناسی گزارش شد. در فرانسه، دما در روزهای دوشنبه و سهشنبه به ۳۶ درجه رسید و گرمترین روزهای ماه مه در تاریخ ثبتشدهٔ این کشور را رقم زد. یک سخنگوی دولت فرانسه گفت گرمای این هفته بهطور مستقیم یا غیرمستقیم باعث مرگ هفت نفر شده است.
رکوردها فقط به دمای روز محدود نبود. دماهای شبانه نیز در برخی مناطق در سطحی غیرعادی بالا باقی ماند. در جنوب غربی انگلستان، دمای شبانه در کامبورن به زیر ۲۱.۴ درجه نرسید؛ وضعیتی که از آن بهعنوان «شب استوایی» یاد میشود، زیرا بدن انسان حتی در ساعات شب هم فرصت کافی برای خنک شدن پیدا نمیکند. این موضوع در موجهای گرما اهمیت زیادی دارد، چون خطر گرمازدگی و فشار بر سالمندان و بیماران را افزایش میدهد.
در جنوب شرق انگلستان، موج گرما فقط مسئلهٔ دما نبود، بلکه ضعف زیرساختها را نیز آشکار کرد. هزاران خانوار با قطع آب یا افت فشار روبهرو شدند. در اوج بحران، بیش از ۲۰ هزار نفر تحت تأثیر قرار گرفتند و در شهر ساحلی ویتستبل حدود هشت هزار نفر آب نداشتند. افزایش مصرف در پی گرما، در کنار بهار خشک و کاهش بارندگی در ماههای مارس و آوریل، فشار بر شبکه آب را افزایش داد. این بحران در حالی رخ داد که در سالهای اخیر انتقادها از کمبود سرمایهگذاری شرکتهای خصوصی آب در بریتانیا و نشتهای مکرر فاضلاب افزایش یافته است.
در فرانسه نیز هواشناسان گفتند بیش از نیمی از کشور، دستکم یک رکورد دمایی ماه مه را، چه در کمینه و چه در بیشینهٔ دما، شکسته است. به نوشته خبرگزاری رویترز، یک اقلیمشناس سازمان هواشناسی فرانسه این وضعیت را «وخیم» توصیف کرد؛ نشانهای از اینکه موجهای گرما نهتنها شدیدتر، بلکه زودتر از زمان معمول خود آغاز میشوند.
همزمان، آن سوی جهان نیز از آشفتگیهای جوی در امان نبود. در جنوب شرق و شرق استرالیا، هشدارهای طوفان شدید صادر شد؛ همراه با بادهای آسیبزا، بارندگی سنگین، تگرگ و خطر سیلاب ناگهانی. در بخشهایی از کوئینزلند، طی تنها ۳۰ دقیقه ۵۰ میلیمتر باران ثبت شد و در نیو ساوت ولز سرعت باد به ۱۰۴ کیلومتر در ساعت رسید.
سازمان جهانی هواشناسی سازمان ملل نیز هشدار داده است که دمای میانگین جهانی احتمالاً در سال جاری و چهار سال پس از آن در سطحی نزدیک به رکورد باقی خواهد ماند. این نهاد میگوید ۱۱ سال از گرمترین سالهای ثبتشده همگی از سال ۲۰۱۵ به این سو رخ دادهاند و احتمال دارد یکی از سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ رکورد سال ۲۰۲۴ را بهعنوان گرمترین سال ثبتشده بشکند.
در کنار هم، این دادهها نشان میدهند که گرمایش زمین دیگر رخدادی دوردست یا محدود به آینده نیست. در مکه، به شکل خطر برای زائران حج ظاهر میشود؛ در لندن و پاریس، به شکل رکوردشکنی دمایی و مرگومیر؛ در جنوب شرق انگلستان، به شکل فشار بر شبکه آب؛ و در استرالیا، به شکل بارانهای شدید و طوفان.
مسئله اکنون این است که جهان با چه سرعتی خود را با این واقعیت تازه سازگار میکند و مهمتر از آن، با چه سرعتی عامل اصلی آن را کاهش میدهد.