چالش استارلینک در ایران؛ وقتی سرکوب دامن اینترنت ماهواره‌ای را هم می‌گیرد

اینترنت ماهواره‌ای استارلینک، از شامگاه ۱۸ دی که اینترنت در ایران به‌طور کامل قطع شد، مهم‌ترین روزنهٔ هرچند کوچک برای انتشار شواهدی از سرکوب گسترده و خونبار معترضان در ایران بوده است.

با این حال، گیرنده‌های استارلینک در ایران اکنون خود هدف اخلال الکترونیکی و عملیات فریب سیگنالی حکومت جمهوری اسلامی قرار گرفته‌اند و به نظر می‌رسد این شبکهٔ اینترنت ماهواره‌ای با یک چالش امنیتی مواجه شده است.

در این باره خبرگزاری رویترز تحلیلی را منتشر کرده که می‌گوید قطع و محدودسازی اینترنت در ایران در جریان سرکوب اعتراض‌ها، استارلینکِ متعلق به شرکت اسپیس‌ایکس را نیز به کانون یک رویارویی فناورانه و ژئوپولیتیک تبدیل کرده است.

این سرویس که پیش‌تر در جنگ اوکراین نقش حیاتی در حفظ ارتباطات ایفا کرده بود، این بار در برابر توانمندی‌های حکومتی مجهز به جَمِرهای ماهواره‌ای (سامانه‌های پارازیت‌انداز) و فناوری جعل سیگنال قرار گرفته است.

اسپیس‌ایکس هفتهٔ گذشته اعلام کرد که خدمات استارلینک را برای کاربران داخل ایران به‌طور رایگان فعال کرده است. این اقدام باعث شد این شرکت و بنیان‌گذارش ایلان ماسک بار دیگر در مرکز توجه دولت‌ها، ارتش‌ها و سرمایه‌گذاران قرار گیرد.

تحلیل رویترز می‌گوید عملکرد استارلینک در برابر تلاش‌های جمهوری اسلامی برای مختل کردن این شبکه، با دقت از سوی ارتش و نهادهای اطلاعاتی آمریکا، که خود از نسخهٔ نظامی این سامانه موسوم به «استارشیلد» استفاده می‌کنند، و همچنین از سوی چین که در حال توسعهٔ منظومه‌های رقیب اینترنت ماهواره‌ای است، دنبال می‌شود.

جان پلامب، رئیس پیشین سیاست‌گذاری فضایی پنتاگون، به رویترز گفته است: «ما در مقطعی از تاریخ ارتباطات فضایی هستیم که در این مقیاس تنها یک ارائه‌دهندهٔ واقعی وجود دارد. رژیم‌های سرکوبگر هنوز تصور می‌کنند می‌توانند ارتباطات را قطع کنند، اما روزی خواهد رسید که این کار دیگر ممکن نباشد.»

شمار اندکی از معترضان در ایران با استفاده از استارلینک توانسته‌اند ویدئوها و تصاویر خشونت نیروهای امنیتی را به خارج از کشور ارسال کنند. در شرایطی که دستور حکومت برای محدودسازی ارتباطات، دستیابی به تصویر کامل از ابعاد سرکوب را دشوار کرده، این شبکهٔ ماهواره‌ای به یکی از معدود کانال‌های پایدار انتقال اطلاعات تبدیل شده است.

رها بحرینی، پژوهشگر ایران در سازمان عفو بین‌الملل، به رویترز گفته است که این نهاد ده‌ها ویدئو از کشته و زخمی شدن معترضان را راستی‌آزمایی کرده و تقریباً همهٔ آن‌ها از سوی افرادی ارسال شده که به استارلینک دسترسی داشته‌اند.

او در عین حال تأکید کرده که محدودیت‌های ارتباطی گسترده، کار سازمان‌های حقوق بشری برای برقراری تماس با داخل کشور و ارزیابی وسعت واقعی خشونت‌ها را با مشکل جدی روبه‌رو کرده است.

استفاده از استارلینک در ایران غیرقانونی است، اما به‌گفتهٔ سازمان غیرانتفاعی آمریکایی «تاب‌آوری جامع» (Holistic Resilience) که به انتقال پایانه‌های استارلینک به ایران کمک کرده و با اسپیس‌ایکس برای پایش تلاش‌های ایران برای ایجاد اختلال در این سامانه همکاری می‌کند، احتمالاً ده‌ها هزار پایانه به طور قاچاق وارد کشور شده است؛ هرچند تعداد پایانه‌های فعال مشخص نیست.

این پایانه‌ها شامل آنتن‌های مستطیلی‌شکل در دو اندازه هستند؛ یکی تقریباً به اندازهٔ جعبهٔ پیتزا و دیگری نسخهٔ سیار کوچک‌تر در اندازهٔ یک لپ‌تاپ.

از رایگان شدن استارلینک در ایران چه می‌دانیم؟ گفت‌وگو با احمد احمدیان

استارلینک، نخستین منظومه عظیم اینترنت از فضا در نوع خود، به ابزاری کلیدی برای ارتباطات در زمان جنگ و در مناطق دورافتاده تبدیل شده است. این شبکه که در سال ۲۰۲۴ درآمدی ۱۵ میلیارد دلاری برای اسپیس‌ایکس به همراه داشت، نفوذ ژئوپولیتیک ایلان ماسک را گسترش داده است.

استارلینک با اتکا به حدود ۱۰ هزار ماهواره در مدار پایین زمین که با سرعتی بیش از ۲۷ هزار کیلومتر در ساعت در حرکت‌اند، از سامانه‌های سنتی بسیار مقاوم‌تر است و به همین دلیل مکان‌یابی و از کار انداختن آن برای حکومت ایران دشوارتر از شبکه‌های کابلی و تلفن همراه است.

به گفته «تاب‌آوری جامع» و دیگر متخصصان، حکومت ایران احتمالاً برای اخلال در سیگنال‌های استارلینک از جمِرهای ماهواره‌ای استفاده می‌کند.

همچنین به‌گفتهٔ نریمان غریب، فعال اپوزیسیون ایران و پژوهشگر مستقل جاسوسی سایبری مستقر در بریتانیا، به نظر می‌رسد ایران به «جعل سیگنال» یا همان «اسپوفینگ» نیز روی آورده و با پخش سیگنال‌های جعلی جی‌پی‌اس، پایانه‌های استارلینک را دچار سردرگمی و از کار افتادگی می‌کند.

نریمان غریب گفته است این حملات می‌تواند سرعت اینترنت را به‌شدت کاهش دهد و ارتباط را ناپایدار کند، به‌گونه‌ای که ارسال پیام ممکن باشد، اما تماس تصویری عملاً ناممکن شود.

اگرچه استارلینک مجوز فعالیت در ایران را ندارد، ایلان ماسک بارها فعالیت این شبکه در ایران را تأیید کرده و این موضوع موجب تلاش چندساله حکومت ایران برای مقابله با این سرویس اینترنتی شده است.

پس از اعتراض‌های سراسری جنبش «زن زندگی آزادی» در سال ۱۴۰۱ و همچنین جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل، حکومت ایران فشارها بر استفاده از استارلینک را افزایش داد.

مجلس شورای اسلامی قانونی را تصویب کرده که استفاده یا توزیع این سامانه را جرم‌انگاری می‌کند و مجازات‌های سنگینی برای آن در نظر گرفته است. تهران همچنین از مسیرهای دیپلماتیک کوشیده است از طریق اتحادیهٔ بین‌المللی مخابرات سازمان ملل، آمریکا و نروژ را وادار به مسدود کردن این سرویس کند.

با این حال، به گفتهٔ رویترز، مقام‌های ایرانی در مکاتبات رسمی با نهادهای بین‌المللی اذعان کرده‌اند که شناسایی و از کار انداختن همهٔ پایانه‌های استارلینک در داخل کشور با دشواری‌های جدی روبه‌رو است.

رویارویی کنونی میان استارلینک و جمهوری اسلامی تنها یک نبرد فناورانه نیست، بلکه می‌تواند آزمونی باشد برای ارزیابی نقشی که اینترنت ماهواره‌ای در شرایط سرکوب دولتی و همچنین جایگاه اینترنت ماهواره‌ای در معادلات امنیتی و سیاسی جهان بازی می‌کند.

ورود تجهیزات نظامی به جنگ اینترنت؛ اختلال استارلینک در ایران