تصمیم شی جینپینگ، رهبر جمهوری خلق چین، برای تعلیق و بازجویی از عالیرتبهترین ژنرال این کشور، همسایگان چین را با پرسشهایی جدی دربارۀ موضوعاتی همچون آیندۀ تایوان، رقابت درازمدت پکن با واشینگتن، و حتی تصویر منطقهای چین بهعنوان ابرقدرتی باثبات روبرو کرده است.
اقدام اخیر و شگفتانگیز شی جینپینگ در تعلیق ژانگ یوشیا، برجستهترین چهرۀ نظامی و یکی از متحدان دیرینۀ خودش، عملاً آقای شی را بهتنهایی در رأس ارتش چین قرار میدهد. به گفتۀ تحلیلگران امور چین که با رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی صحبت کردهاند، این تحول آثار مهمی را بهویژه در زمینۀ آیندۀ سیاسی پکن خواهد داشت؛ موضوعی که باعث میشود هم شرکا و هم رقبای پکن از نزدیک و با دقت هرگونه تغییر و تحول در ساختار رهبری حزب کمونیست را دنبال کنند.
تیمور عمروف، از پژوهشگران مرکز کارنِگی برای روسیه و اوراسیا در برلین، در گفتوگو با رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی گفت: «چندین دهه است که چین از خود تصویر ابرقدرتی با برنامههای درازمدت و با هدف تأثیرگذاری و رقابت با ایالات متحده ارائه میداده است».
به گفتهٔ این پژوهشگر، تحول تازه اما «پرسشها و تردیدهای زیادی را دربارۀ آنچه که در چین میگذرد، مطرح میکند؛ بخصوص در مورد اینکه آیا شی، واقعاً آنچنان که بهنظر میرسد، حلقۀ داخلی سران کشور را در مشت خود دارد یا خیر».
ژانگ که با تحقیقات مربوط به فساد روبرو است، سرشناسترین مقام نظامی چین محسوب میشد و معاونت رئیس کمیسیون نظامی، عالیترین بازوی رهبری نظامی در حزب کمونیست چین را در اختیار داشت. او با حضور در این جایگاه، توانستهبود در گسترش و تعمیق روابط نظامی با روسیه، نقشی کلیدی ایفا کند؛ رابطهای که از سال ۲۰۲۲ و بهدنبال تهاجم تمامعیار مسکو به اوکراین، در زمینههایی مثل دفاع موشکی و تولیدات مشترک توسعه پیدا کرده است.
به گفتۀ دنیس وایلدِر، کارشناس امور نظامی چین و مدیر پیشین بخش تحلیل این کشور در سازمان سیآیاِی، «ژانگ یوشیا در ارتباط با رابطه نظامی با مسکو، نقشی کلیدی داشت».
چه شد و چه اهمیتی دارد؟
در حالیکه نظام سیاسی مبهم و رازآلود چین، اظهار نظر قاطعانه دربارۀ انگیزههای واقعی آقای شی را بسیار سخت میکند، دستکم میتوان گفت که بازداشت ژانگ در آستانۀ دیدار محتمل دونالد ترامپ از پکن در اردیبهشتماه و پیش از نشست آتی دفتر سیاسی حزب کمونیست چین رخ داده است. نشستی مهم که هر پنجسال یکبار برای تعیین اعضای شورای رهبری یا «پولیتبورو» برگزار میشود و آقای شی انتظار دارد که در دورۀ بعدی آن در سال ۲۰۲۷، چهارمین دورۀ رهبری خود را تثبیت کند.
بر اساس بیانیۀ وزارت دفاع چین، ژانگ بهدلیل اتهامات مرتبط با «تخلفات جدی قانونی و انضباطی» در معرض تحقیق و بازخواست قرار گرفته است.
برای «لیو ژِنلی» یک ژنرال عالیرتبۀ دیگر و رئیس ستاد کمیسیون نظامی حزب هم بهدلایلی مشابه پرونده تشکیل شده است.
در سرمقالهای که روز ۲۵ ژانویه، پنجم بهمنماه، در روزنامۀ «ارتش آزادیبخش»، ارگان ارتش خلق چین چاپ شد، آمده که ژانگ و لیو «به شکلی جدی به اعتماد و انتظارات حزب کمونیست و کمیسیون نظامی خیانت کردهاند». در ادامۀ این مقاله آمده که این دو «به مشکلات و مفسدههای سیاسیای دامن زدهاند که رهبری مطلق حزب بر ارتش را زیر سوال برده و اساس حزب را با تهدید مواجه کرده بوده است».
روزنامه والاستریت جورنال به نقل از منابع آشنا به موضوع گزارش داد که ژانگ متهم است که اطلاعات مربوط به برنامۀ تسلیحات هستهای چین را در اختیار ایالات متحده میگذاشته و در عین حال، از برخی نظامیان ارشد در ازای ارتقای رتبه و درجه، رشوه میگرفته است».
رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی قادر به راستیآزمایی مستقل این گزارش نیست.
برخی تحلیلگران دربارۀ اتهامات مربوط به درز اطلاعات نظامی، ابراز تردید کردهاند. نیل تامِس، یکی از پژوهشگران سیاست چین در بخش ویژۀ موسسۀ سیاستگذاری اجتماعی آسیا، با انتشار مطلبی در شبکۀ ایکس، این اتهامات را زیر سوال برده و پرسیده که چرا «یک ژنرال جنگآزموده» همچون ژانگ، باید با انتقال اسرار نظامی چین به رقیب اصلی کشورش، «بههر آنچه که در طول چند دهۀ گذشته به زندگیاش معنا بخشیده، پشت پا زده و خیانت کند؟»
همچون شی، ژانگ هم عضو پولیتبورو یا کمیتۀ مرکزی حزب کمونیست و فرزند یکی از چهرههای سرشناس انقلاب کمونیستی است. پدران لی و ژانگ، دوشادوش هم در جنگ داخلی چین جنگیدند و در بهقدرترسیدن مائو و یاران کمونیستش در سال ۱۹۴۹ نقش داشتند و هر دو در سالهای بعد، به موقعیتهای ممتازی دست یافتند.
از سوی دیگر، ژانگ یکی از معدود ژنرالهای «جنگدیده» چین به حساب میآید و تجربۀ حضور در درگیریهای چین و ویتنام در دهۀ ۱۹۸۰ را هم در کارنامه خود دارد.
پروندۀ ژانگ، به جمع پروندههای مقامات نظامی دیگری که در سالهای اخیر پاکسازی شدهاند، افزوده میشود. از سال ۲۰۲۳ تا پاییز ۲۰۲۵، نزدیک به ۲۰ ژنرال پاکسازی شدهاند. شش تن از آنها از فرماندهان نیروی موشکی بودند؛ نیرویی که زرادخانههای موشکی چین، اعم از متعارف و هستهای را کنترل میکند.
با برکناری آن چهرههای نظامی و تعلیق ژانگ و لیو، حالا شمار نظامیان فعال عضو کمیسیون هفتنفرۀ نظامی، به تنها یک تن تقلیل یافته است. شمار کل اعضای باقیمانده در این کمیسیون هم به دو نفر رسیده و تنها عضو غیر نظامی، شخص شی جینپینگ است.
این تحولات برای همسایگان چین چه معنایی دارد؟
پروندۀ ژانگ، بهعنوان قدرتمندترین ژنرال چین، عضو کمیتۀ مرکزی حزب کمونیست و یکی از معدود افرادی که از نفوذ کافی برای مخالفت با تمدید رهبری شی برخوردارند، پرسشهای جدی زیادی را دربارۀ میزان نارضایتی در میان ردههای بالای حکومت چین مطرح کرده است.
این موضوع بیشک از چشم شرکای منطقهای پکن در آسیای مرکزی دور نمیماند؛ کشورهایی که ساختار سیاسی چین را بهعنوان نمادی از ثبات، و خدشهناپذیر در مقابل کودتاها و آشوبهایی از جنس آنچه که برخی دولتهای آسیای مرکزی تجربه کردهاند، میبینند.
عمروف در این مورد به رادیو اروپای آزاد میگوید: «پاکسازیها و حس بیثباتیای که با خود میآورند، بر ذهن تصمیمگیران آسیای میانه سایه میاندازد».
ژانگ مرتباً با رهبران طراز اول جهانی دیدار داشت، در طول سالهای اخیر بارها از ایالات متحده دیدار کرده بود و با مقامات ارشد کشورهای منطقه، از پاکستان تا ویتنام، حشر و نشر داشت. او همزمان ریاست مشترک کمیسیون بین دولتی چین و روسیه برای همکاریهای نظامی و فنی را هم بر عهده داشت و برای دیدار با مقامات ارشد روسیه، بارها به مسکو سفر کرده بود؛ از جمله در نوامبر ۲۰۲۵، نزدیک به دو ماه پیش از برکناریاش، که با آندری بِلوسوف وزیر دفاع فدراسیون روسیه دیدار و گفتوگو کرد.
تیمور عمروف البته معتقد است که برکناری ژانگ، تأثیری بر همکاریهای امنیتی چین و همسایگانش نخواهد گذاشت؛ چراکه به گفتهٔ او، این روابط در طول سالها، «پایهریزی» شده و در لایههای مختلف، از مرزبانی گرفته تا فروش تسلیحات، در جریان بوده است.
وایلدر، که در دورهٔ ریاستجمهوری جورج دبلیو بوش، مشاور کاخ سفید در امور چین بود، میگوید در گوشهوکنار منطقه، همه با رویکرد تازهای به موضوع آیندۀ رهبری چین مینگرند.
او تأکید میکند که «حالا بُعد نگرانکنندۀ دیگری که پیش از این وجود نداشت هم به معادله افزوده شده است». به اعتقاد او «همسایگان چین با دقت، چگونگی پر شدن کرسیهای خالیشدۀ کمیسیون نظامی را زیر نظر خواهند داشت».
معنای این تحولات برای تایوان چیست؟
کنار گذاشتهشدن ژانگ آثار بالقوهای هم بر همسایگان چین در اقیانوس آرام، بخصوص تایوان خواهد داشت؛ دموکراسی خودگردانی که چین آنرا بخشی از خاک خود میداند.
تحلیلگران میگویند برکناری ژانگ میتواند بر میزان آمادگی ارتش چین و بلندپروازیهای آتی پکن در قبال تایوان هم تأثیر بگذارد. شی بارها «الحاق و یکپارچگی» جزیرهٔ تایوان با چین را، «توقفناپذیر» خوانده و حتی هشدار داده که در صورت نیاز، آماده است که تایوان را با نیروی نظامی تصرف کند.
در پایان سال ۲۰۲۵، چین برخی از بزرگترین مانورهای نظامیاش در اطراف تایوان را برگزار کرد. پکن مرتباً جتهای جنگنده و ناوهایش را به حریم هوایی و دریایی تایوان اعزام میکند تا شیوۀ واکنش آنرا بیازماید.
ولینگتون کو، وزیر دفاع تایوان، روز ششم بهمن در جمع خبرنگاران تأکید کرد که تایوان «همه تحولات غیرعادی در سطوح بالای حزب کمونیست چین، دولت، ارتش و رهبری این کشور را از نزدیک زیر نظر دارد».
این مقام ارشد تایوانی گفت: «اجازه نمیدهیم که سقوط هیچ فردی باعث شود که ما شرایط و خطرات موجود را دستکم بگیریم یا سطح آمادگی خود برای جنگ احتمالی را کاهش دهیم».
درو تامسون، یکی از کارشناسان راهبردی پیشین پنتاگون در امور آسیا، که در حال حاضر در دانشکدهٔ مطالعات بینالمللی راجاراتنام در دانشگاه نانیانگ سنگاپور مشغول به کار است، میگوید پاکسازی ژانگ، میتواند علاوه بر تایوان، برای ایالات متحده بهعنوان مهمترین پشتیبان تایپه و تأمینکنندۀ اصلی تجهیزات نظامی این جزیره هم تبعاتی داشته باشد.
به نوشته تامسون، «برای آنکه راهبرد بازدارندگی ایالات متحده موثر باشد، لازم است که شی جینپینگ با ژنرالهایی توانمند احاطه شده باشد که به او، مشاورههایی روشن و کاربردی بدهند».
تامسون معتقد است که پررنگتر شدن نقش شی در کمیسیون نظامی، «خطرات عملیاتی را بهدنبال خواهد داشت؛ چراکه او برای رهبری ارتش یک میلیون نفری خلق چین، ناچار خواهد بود از تنها نظامی باقیمانده در کمیسیون مشاوره بگیرد». درو تامسون همچنین از «تبعات مشاورهٔ نظامی فردی بجز ژانگ یوشیا به شی جینپینگ» ابراز نگرانی میکند.
به اعتقاد او، «در غیاب ژانگ یوشیا در کمیسیون نظامی، احتمال بروز اشتباه محاسباتی هم بیشتر میشود».