جنگ در ایران و شوک انرژی ناشی از آن میتواند علاقهٔ چین به یک خط لولهٔ واردات گاز روسیه را که مدتی طولانی متوقف مانده بود، دوباره زنده کند.
شماری از تحلیلگران در گفتوگو با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگویند این جنگ ممکن است استراتژی انرژی پکن را دگرگون کند.
در حالی که کشورها پس از اقدام ایران در بستن تنگهٔ هرمز با شوک انرژی مواجه شدهاند و جریان نفت و گاز طبیعی مایع (الانجی) از خلیج فارس متوقف شده است، پکن با احتمال از دست دادن نفت ارزان ایران و خطر اختلال طولانیمدت در بازار روبهرو است.
این وضعیت باعث شده وابستگی چین به این گذرگاه حیاتی که حدود ۴۰ درصد نفت و ۳۰ درصد واردات الانجی (گاز مایع) آن را تأمین میکند، مورد بازنگری قرار گیرد.
این فشارها میتواند مذاکرات دربارهٔ پروژهٔ گازی «قدرت سیبری-۲» را دوباره زنده کند؛ خط لولهای به طول ۲۶۰۰ کیلومتر که قرار است گاز را از شبهجزیرهٔ یامال در شمال روسیه از طریق شرق مغولستان به چین منتقل میکند.
اریکا داونز، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید که این کشور «قطعاً پروژهٔ قدرت سیبری-۲ را روی میز مذاکرات نگه میدارد. با اختلال در عرضه از قطر، احتمالاً ترجیح چین برای واردات گاز از مسیرهای زمینی افزایش خواهد یافت.»
قطر، که یکپنجم گاز طبیعی مایع جهان را تولید میکند و در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۸ درصد از واردات چین را تأمین کرده بود، مجبور شد پس از محاصرهٔ تنگه هرمز توسط ایران، صادرات خود را متوقف کند.
این اقدام ایران پس از آغاز حملات آمریکا و اسرائیل در نهم اسفند ۱۴۰۴ رخ داد. از آن زمان، موشکهای ایرانی به مجتمع عظیم گاز مایع رأس لفان در قطر حمله کردهاند، که باعث افزایش شدید قیمت گاز در آسیا و اروپا و از دست رفتن ۱۷ درصد از ظرفیت این تأسیسات برای حداکثر پنج سال شده است.
پروژهٔ «قدرت سیبری-۲» سالها است که درگیر اختلافات بر سر قیمتگذاری و شرایط مالکیت بوده و نگرانی مداوم چین دربارهٔ وابستگی بیش از حد به روسیه برای واردات انرژی نیز ادامه دارد. اما گسترش تنش و اختلال طولانیمدت در تولید گاز مایع قطر میتواند پکن را مجبور به بازنگری در راهبرد واردات گاز کند.
داونز میافزاید: «هرچه مدت اختلال طولانیتر و قیمتهای جهانی گاز مایع بالاتر باشد، پروژهٔ قدرت سیبری-۲ جذابتر به نظر خواهد رسید.»
رؤیا یا بازگشت به میز بازی؟
چین در برنامهٔ پنجسالهٔ جدید خود که اوایل مارس منتشر شد و چارچوب اقتصادی و اجتماعی سالهای ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰ را ترسیم میکند، خواستار «پیشبرد کارهای مقدماتی برای مسیر مرکزی خط لولهٔ گاز چین-روسیه» شده است.
برخی ناظران بازار این عبارت را اشارهای مستقیم به پروژهٔ قدرت سیبری-۲ تفسیر کردهاند.
الکسی چیگادایف، پژوهشگر مرکز «راهبردهای اوراسیای جدید»، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفته است که این اشاره «پیامی مهم از سوی طرف چینی» است، چراکه جنگ در ایران نشان میدهد که امنیت گازی چین هنوز چقدر بر مسیرهای دریایی متمرکز است.
این پیام پس از گزارشی از والاستریت جورنال منتشر شد که به منابع «نزدیک به تصمیمگیریهای پکن» استناد کرده بود. این گزارش پس از جنگ ۱۲ روزه بین ایران و اسرائیل منتشر شد و نشان میداد که این درگیری کوتاهمدت باعث شد سیاستگذاران چینی خط لولهٔ روسیه را قابلاعتبارتر ببینند.
آیندهٔ پروژهٔ «قدرت سیبری-۲» در سپتامبر ۲۰۲۵ هم سرخط خبرها شد؛ زمانی که الکسی میلر، مدیرعامل شرکت گازپروم اعلام کرد که یادداشت تفاهم قانونی دربارهٔ این خط لوله بین پکن و مسکو حاصل شده است.
اما این سند به معنای چراغ سبز برای این پروژهٔ چند میلیارد دلاری جاهطلبانه نیست و بسیاری از جزئیات کلیدی حلنشدهٔ آن مثل قیمت گاز، حجم عبور از خط لوله و اینکه چه کسی هزینهٔ ساخت را تأمین خواهد کرد، میتواند آیندهٔ آن را تعیین کند.
مقامات چینی پس از این اعلامیهٔ گازپروم بهطور قابلتوجهی سکوت کرده و رسانههای دولتی تنها با استناد به گزارشهای روسی یا بینالمللی به مذاکرات اشاره کردند.
وقتی شی جینپینگ، ولادیمیر پوتین و رئیسجمهور مغولستان در سپتامبر ۲۰۲۵ در پکن دیدار کردند، رسانههای چینی تنها نقلقول کردند که شی گفته است «اتصال سخت» باید محور روابط آینده بین سه کشور باشد.
واقعیت این است که مذاکرات سالها است که متوقف و دوباره آغاز شده است، چراکه پکن در پی تنوعبخشی برای جلوگیری از وابستگی بیش از حد به یک تأمینکننده است.
روسیه هماکنون به لطف خط لولهٔ «قدرت سیبری-۱» که در سال ۲۰۱۹ در قالب قراردادی ۳۰ ساله به ارزش ۴۰۰ میلیارد دلار آغاز به کار کرد، بزرگترین تأمینکنندهٔ گاز خط لولهای چین است. این کشور همچنین پس از استرالیا و قطر سومین تأمینکنندهٔ الانجی چین محسوب میشود.
این پروژه برای مسکو همواره حیاتیتر از پکن بوده است. روسیه پس از تهاجم گسترده به اوکراین در سال ۲۰۲۲، بزرگترین بازار انرژی خود در اروپا را از دست داد و کرملین امیدوار است این خط لوله بخشی از آن خسارت را جبران کند.
اما بحران جاری در تنگه هرمز میتواند این محاسبات را تغییر دهد.
تحلیلگران میگویند دو عامل تعیینکننده باقی مانده است؛ پکن در مذاکرات خواستار قیمتی نزدیک به قیمت یارانهای داخلی روسیه است و در عین حال میخواهد تنها برای ۵۰ درصد ظرفیت سالانهٔ ۵۰ میلیارد مترمکعبی خط لوله تعهد بدهد، که رقمی کمتر از حد معمول ۸۰ درصد است.
اگر مسکو در این دو زمینه امتیاز بدهد، این خط لوله به گزینهای جذابتر برای امنیت انرژی چین تبدیل میشود. اما چنین امتیازاتی ممکن است مستلزم آن باشد که چین سهم بیشتری از هزینههای ساخت را بپردازد و در مقابل، مالکیت بیشتری به دست آورد؛موضوعی که خود میتواند مانعی تازه در مذاکرات باشد.
چیگادایف میگوید: «اقتصاد روسیه اکنون در وضعیت خوبی نیست و مشخص نیست مسکو چگونه میتواند منابع مالی عظیم مورد نیاز این پروژه را تأمین کند.»
تردید چین دربارهٔ گاز بیشتر روسیه
چین تاکنون توانسته بدترین شوکهای بحران انرژی ناشی از جنگ در خاورمیانه را بهواسطه تنوع منابع، کاهش تقاضا در داخل و ذخایر استراتژیک تحمل کند.
بر اساس دادههای شرکت کپلر، پالایشگاههای چینی تا پایان ۲۰۲۵ بین ۱.۲ تا ۱.۴ میلیارد بشکه نفت ذخیره کردهاند که میتواند تا سه ماه پاسخگوی نیاز این کشور باشد. پالایشگاههای مستقل چین نیز احتمالاً برای حفظ جریان تأمین به نفت ایران و روسیه در مخازن شناور در آسیا روی خواهند آورد.
مطالعهای از گروه رودیم در جولای ۲۰۲۵ نشان میدهد افزایش تعداد خودروهای برقی چین باعث کاهش بیش از یک میلیون بشکه در روز از تقاضای نفت شده و انتظار میرود این میزان طی سال آینده باز هم حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز افزایش یابد. پکن همچنین احتمالاً تلاش برای خودکفایی انرژی را با افزایش تولید داخلی نفت و گاز و گذار از سوختهای فسیلی تسریع خواهد کرد.
در این میان، گاز خط لولهٔ زمینی گزینهٔ بالقوهای برای چین فراهم میکند.
فراتر از «قدرت سیبری-۲»، چین همچنین به ترکمنستان چشم دوخته است. قربانقلی بردیمحمدوف، رئیسجمهور پیشین این کشور که همچنان نفوذ گستردهای دارد، در دیدار اخیر با شی جینپینگ در پکن، از برنامههای افزایش تولید گاز خبر داد.
ترکمنستان هماکنون یکی از تأمینکنندگان مهم گاز چین از طریق خط لولهٔ زمینی است و بردیمحمداف به شرکت دولتی «ترکمنگاز» اجازه داده با یکی از زیرمجموعههای شرکت ملی نفت چین (CNPC) برای ساخت تأسیسات جدید فرآوری گاز با ظرفیت سالانه ۱۰ میلیارد مترمکعب قرارداد امضا کند.
علاوه بر این، خط لولهٔ گاز «خاور دور» روسیه-چین که قرار است سالانه تا ۱۲ میلیارد مترمکعب گاز از جزیرهٔ ساخالین منتقل کند، قرار است در ژانویهٔ ۲۰۲۷ به بهرهبرداری برسد.
این گزینهها به چین امکان میدهد در کوتاهمدت با اختلالات انرژی مقابله کند و همزمان مذاکره با مسکو را هم ادامه دهد.
داونز میگوید: «در نهایت، موضوع به قیمت و انعطافپذیری در حجم برمیگردد. اگر مسکو بتواند خواستههای پکن را برآورده کند، قدرت سیبری-۲ میتواند بهعنوان یک منبع پشتیبان جذاب برای چین مطرح شود.»
بیشتر در این باره: جنگ علیه ایران چه تأثیری بر منافع و موقعیت چین و روسیه دارد؟