سفر ولادیمیر پوتین به چین با هدف انعقاد توافق‌های تجاری و اعلام همبستگی

ولادیمیر پوتین برای یک دیدار رسمی دو روزه از چین وارد پکن شد. قرار است رئیس‌جمهور فدراسیون روسیه در گفت‌وگو با همتای چینی‌اش مجموعه‌ای از موضوعات، از روابط متشنج دو کشور با غرب تا جنگ ایران و تأثیرش بر وضعیت جهانی انرژی را به بحث بگذارند.

این سفر که بیست‌و پنجمین دیدار ولادیمیر پوتین از چین در طول بیش از دو دهه حضورش در مسند قدرت به‌شمار می‌آید، کمتر از یک‌هفته پس از دیدار رسمی دونالد ترامپ از پکن انجام می‌شود.

این دیدار همزمان با بیست‌وپنجمین سالگرد امضای پیمان دوستی چین و روسیه انجام می‌شود و بر اساس اعلام کرملین، سران دو کشور دربارۀ گسترش همکاری‌های اقتصادی دوجانبه هم گفت‌وگو خواهند کرد. به گفتۀ یوری اوشاکوف دستیار کرملین، امضای تفاهم‌نامه‌ای برای ایجاد یک «جهان چندقطبی» و «شکل تازه‌ای از روابط بین‌الملل» هم از برنامه‌های این سفر است.

ولادیمیر پوتین در روز سه‌شنبه ۲۹ اردیبهشت‌ماه و در آستانۀ سفر به پکن در یک سخنرانی ویدیویی گفت: «من صمیمانه قدردان تعهد شی جین‌پینگ به همکاری درازمدت با روسیه هستم. معتقدم که تماس‌های خوب و دوستانه‌مان برای شکل‌دادن به جسورانه‌ترین برنامه‌های مشترک برای آینده، و به ثمررساندن آنها مفید واقع خواهند شد».

قرار است ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ صبح چهارشنبه ۳۰ اردیبهشت‌ماه ملاقات کنند. یوری اوشاکوف صرفاً به طرح این موضوع که «مسائل کلیدی منطقه‌ای و بین‌المللی» به بحث گذاشته خواهند شد، بسنده کرد و به جزئیات دستور کار این نشست نپرداخت.

این «موضوعات کلیدی بین‌المللی» احتمالاً مواردی همچون جنگ ایران و بسته‌شدن تنگۀ هرمز، توافق‌های آتی مسکو و پکن در زمینۀ انرژی و همچنین دیدار اخیر شی جین‌پینگ و دونالد ترامپ را شامل می‌شوند.

جنگ اوکراین هم که حالا چند ماهی است وارد پنچمین سال خود شده، از موضوعات گفت‌وگوهای دوجانبه خواهد بود؛ بخصوص که در ماه‌های اخیر، اوکراین به‌طور پیوسته عمق روسیه از جمله زیرساخت‌های نفتی و حتی مراکز غیرنظامی از جمله در مسکو را هدف قرار داده است.

اولویت امنیت انرژی

پکن به مهمترین شریک تجاری مسکو تبدیل شده و چین حالا بزرگترین مشتری نفت و گاز روسیه به‌شمار می‌آید. با توجه به جنگ ایران، روسیه انتظار دارد میزان صادرات نفت و گازش به چین بیشتر هم بشود.

بسته شدن تنگۀ هرمز انتقال حدود یک‌پنجم حامل‌های انرژی جهان را با اختلال مواجه کرده است؛ موضوعی که صنایع چین را هم تحت تأثیر قرار داده و به اهمیت توسعۀ شبکه‌های خط لولۀ سطحی به‌عنوان گزینه‌ای دیگر به موازات مسیرهای آبی و زیرآبی افزوده است.

بر اساس یافته‌های مرکز تحقیقات انرژی و هوای پاک، از زمان آغاز جنگ ایران، چین بیش از ۳۶۷ میلیارد دلار نفت و گاز از روسیه وارد کرده است.

بحران جاری خاورمیانه، بار دیگر باعث توجه دوچندان به خط لولۀ انتقال گاز موسوم به «قدرت سیبری ۲» شده است. در سفر قبل ولادیمیر پوتین به چین در پاییز سال گذشته، دو کشور یادداشت تفاهمی برای پیش‌برد این پروژه ۲۶۰۰ کیلومتری امضا کردند؛ خط لوله‌ای که قرار است گاز را از شبه‌جزیرۀ یامال در شمال روسیه از مسیر شرق مغولستان به چین برساند.

اما دو طرف هنوز بر سر قیمت و سایر جزئیات مهم به توافق نرسیده‌اند؛ موضوعی که باعث شده تحلیلگران هشدار بدهند که مذاکرات دوجانبه احتمالاً سالها ادامه خواهد داشت و بعید نیست هرگز به تفاهمی عملی منتهی نشود.

آن-سوفی کوربو، از محققان مرکز سیاست جهانی انرژی در دانشگاه کلمبیا به رادیو اروپای آزاد می‌گوید از نظر تأثیر سریع و فوری، نمی‌توان چندان به این خط لولۀ گاز امید بست. ظرفیت خط «قدرت سیبری ۱» تقریباً از سال گذشته پر شده است». به گفتۀ این کارشناس، مرحلۀ بعد افزایش ظرفیت انتقال، مربوط به خط لولۀ «شرق دور» و تا میزان ۱۲ میلیارد متر مکعب خواهد بود که البته تا پیش از سال ۲۰۲۷ آغاز به‌کار نمی‌کند و افزایش ظرفیتش هم به شکل تدریجی خواهد بود.

پکن از زمان اعمال تحریم‌های غربی علیه روسیه در پی تهاجم تمام‌عیار این کشور به اوکراین، خرید نفت خام از مسکو، البته با تخفیف‌های عمده را افزایش داده بوده است. بسته‌شدن تنگۀ هرمز هم افزایش تقاضای پکن برای نفت خام و گاز مایع طبیعی روسیه را به‌دنبال داشته است.

با وجود این مشخص نیست که بحران کنونی انرژی، به پیشرفتی واقعی و ملموس در زمینۀ طرح «قدرت سیبری ۲» منجر شود.

The Route That Could Change Asian Energy Flows

پکن در زمینۀ تأمین انرژی مورد نیازش، راهبرد تکثر منابع را در پیش گرفته و همچنان ادامه می‌دهد و از این‌رو با ترکمنستان هم گفت‌وگوهایی داشته است.

روسیه هم در سال ۲۰۲۵ موافقت کرد که سالانه دو و نیم میلیارد لیتر دیگر نفت خام را از مسیر قزاقستان به چین صادر کند.

مایکل کیمِج، مدیر موسسۀ کِنان در واشینگتن به رادیو اروپای آزاد می‌گوید «روسیه از جهاتی می‌تواند پاسخ مشکل انرژی چین به‌حساب بیاید؛‌ اما مشکل روسیه این است که خیلی کند است، بخصوص در صورتی که جنگ ایران ظرف دو ماه آینده به پایان برسد».

اتکای فزایندۀ روسیه به چین

گفت‌وگوهای پکن احتمالاً تا حدی هم تحت تأثیر جنگ اوکراین قرار می‌گیرد.

در بیانیۀ پایانی چین پس از نشست هفتۀ قبل دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ در پکن، تنها اشاره‌ای مختصر به «بحران اوکراین» شد. در گزارش‌های طرف آمریکایی، هیچ صحبتی از اوکراین به میان نیامد.

نقش چین در تضمین توان روسیه برای ادامۀ جنگ، انتقاد تند و جدی دولت‌های غربی را به‌دنبال داشته است. پکن علاوه بر این‌که مشتری ثابت منابع انرژی روسیه بوده، در عین حال تأمین‌کنندۀ اصلی محصولات دارای کاربری دوگانۀ مورد نیاز ارتش روسیه هم به‌شمار می‌رود.

چین همواره فروش تسلیحات مرگبار به هر یک از طرفین جنگ اوکراین را انکار کرده و ادعا می‌کند که کنترلی جدی و سختگیرانه را بر صادرات محصولات دارای کاربری دوگانه اعمال می‌کند.

اما تحلیلگران به این موضوع اشاره می‌کنند که روابط دوجانبۀ مسکو و پکن به شکلی نامتقارن گسترش پیدا کرده و حالا روسیه برای تجارت و سرمایه‌گذاری عمیقاً به چین وابسته است.

تیموتی اَش، از پژوهشگران «چتم هاوس» در لندن هم معتقد است که جنگ اوکراین، روسیه را بیش از پیش به چین وابسته کرده است. او به رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی می‌گوید: «پوتین احتمالاً از این‌که نشانۀ چندانی از گرم‌تر شدن روابط چین و آمریکا پس از نشست هفتۀ قبل به چشم نمی‌خورد، خیلی خشنود است».