علیرضا اعرافی، روحانی ۶۶ساله محافظهکار و یکی از سه عضو شورای موقت رهبری جمهوری اسلامی، در اولین اظهارات علنی خود در این مقام، بر «مقاومت» در برابر آمریکا و اسرائیل تأکید کرده و گفته است که چنین سیاستی «طراحی» علی خامنهای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، بوده است.
اعرافی در ویدیویی که دوشنبه ۱۱ اسفند در رسانههای ایران منتشر شد، افزود: «اکنون در شرایط سرنوشتسازی هستیم که میتوان با کمک مردم از آن با موفقیت عبور کرد.»
پس از کشته شدن خامنهای در حملات مشترک آمریکا و اسرائیل، اعرافی بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی، بهعنوان یکی از فقهای شورای نگهبان، از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام، به عضویت شورای موقت رهبری درآمد.
او همچنین نایبرئیس دوم در مجلس خبرگان و رئیس مرکز مدیریت حوزههای علمیهٔ کشور است. دو نفر دیگر شورای موقت رهبری، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، و غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوهٔ قضاییه هستند.
اعرافی کیست و چه پیشینهای در ساختار جمهوری اسلامی دارد؟ حضور او در شورای موقت رهبری چه تأثیرات و پیامدهایی میتواند بر آیندهٔ رهبری جمهوری اسلامی داشته باشد؟ و سرانجام اینکه اگر جمهوری اسلامی بماند و خود اعرافی نیز از حملات جان سالم به در ببرد، آیا خود او شانس رسیدن به مقام رهبری جمهوری اسلامی را دارد یا نه؟
تمرکز بر «پرورش طلبه» هوادار جمهوری اسلامی
علیرضا اعرافی متولد ۱۳۳۸ در شهر میبد در استان یزد است. پدر او، محمدابراهیم اعرافی، روحانی و از هواداران روحالله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی بود.
با وجود نزدیکی پدر اعرافی به خمینی، خود او در دوران خمینی چندان مطرح نبود و از چهرههایی است که در دوران رهبری علی خامنهای مقامهای متعدد را به دست آورد.
اعرافی در سال ۱۳۷۱، پس از مرگ پدرش با حکم رهبر وقت جمهوری اسلامی به امامت جمعهٔ میبد، و در سال ۱۳۸۱ باز هم با حکم خامنهای به ریاست مرکز جهانی علوم اسلامی منصوب شد.
شش سال بعد، با تشکیل مرکزی به نام «جامعة المصطفی العالمیه» که عمدهٔ فعالیتش متمرکز بر پرورش طلبههای خارجی بود، به ریاست این مرکز رسید. این مرکز که اعرافی تا سال ۱۳۹۷ ریاست مستقیمش را عهدهدار بود، از ۱۳۰ کشور بهصورت حضوری و مجازی «طلبه و دانشجو» پذیرفت و گزارش شد که ۸۰ مرکز مذهبی در کشورهای گوناگون تحت پوشش یا حمایت آن قرار دارند.
«جامعة المصطفی» در بودجهٔ عمومی کشور نیز ردیف بودجهٔ مستقل دارد. بهعنوان نمونه، در قانون بودجهٔ ۱۴۰۴ برای این مرکز، یک هزار و ۹۵۵ میلیارد تومان بودجه در نظر گرفته شد.
این نهاد در سال ۲۰۲۰ از سوی آمریکا به اتهام ارتباط با فعالیتهای نظامی-اطلاعاتی نیروی قدس سپاه پاسداران مورد تحریم قرار گرفت و دولت کانادا نیز این مرکز را به دلیل گسترش ایدئولوژی خود در خارج از ایران و استخدام نیروهای شبهنظامی خارجی تحریم کرد.
اعرافی در دوران جنگ داخلی سوریه گفت: «تعداد زیادی از رزمندگان لشکر فاطمیون و زینبیون از فارغالتحصیلان ما هستند که تعداد کثیری از آنها شهید و جانباز شده و تعداد زیادی هم اکنون در صحنهٔ نبرد هستند».
رضایت رهبر جمهوری اسلامی از کارنامهٔ اعرافی، موجب شد که در سال ۱۳۹۰ با حکم خامنهای به عضویت حقیقی شورای عالی انقلاب فرهنگی درآید و و سه سال بعد امام جمعهٔ قم شود.
در سال ۱۳۹۵ بهعنوان مدیر حوزهٔ علمیهٔ قم و رئیس مرکز مدیریت حوزههای علمیه منصوب شد.
اما انتصاب اعرافی در سال ۱۳۹۸ بهعنوان یکی از اعضای فقیه شورای نگهبان، نشاندهندهٔ اوج اعتماد خامنهای به او بود. در سال ۱۴۰۰ از حوزهٔ انتخابیهٔ تهران وارد مجلس خبرگان هم شد.
رضا علیجانی، فعال و تحلیلگر سیاسی در پاریس، به رادیو فردا میگوید که در میان همهٔ مناصب مختلفی که اعرافی داشته، سیاسیترین مقام بوده است. در دوران عضویت اعرافی در شورای نگهبان، این شورا در جریان انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۰ صلاحیت
نامزدی علی لاریجانی را رد کرد. لاریجانی اکنون دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی است.
وفادار به خامنهای و گسترش نقش حوزه
اعرافی در سالهای گذشته همواره خود را بهعنوان یک چهرهٔ کاملاً وفادار به رهبر جمهوری اسلامی نشان داده است.
بهعنوان نمونه، در سال ۱۳۹۹ زمانی که محمود امجد، روحانی، از اعدام روحالله زم، روزنامهنگاری که در خارج از ایران ربوده و به ایران آورده شد، انتقاد کرد، اعرافی با صدور بیانیهٔ شدیدالحنی علیه امجد، او را «سادهلوح و گستاخ» خواند و گفت که همهٔ حوزههای علمیه باید با رهبر حکومت بیعت کنند.
او همچنین خواستار نوسازی حوزه و ورود بیشتر روحانیون به عرصههای مختلف از جمله مدارس بوده است.
چند سال پیش، بهعنوان مدیر حوزههای علمیهٔ کشور گفت: «حوزه باید در خدمت آموزش و پرورش باشد و طلاب ارتباط خوبی با مدیر و معلمان برقرار کنند و به دنبال تیمسازی و تشکیل گروه باشند.»
او ادامه داد: «مسئولان آموزش و پرورش و حوزه باید مراقب باشند که فضای دو قطبی از روحانی و غیرروحانی در مدارس ایجاد نشود.»
سعید پیوندی، جامعهشناس در پاریس نیز به رادیو فردا میگوید کارنامهٔ اعرافی در حوزههای علمیه نشان میدهد که او خواستار حضور بیشتر فقه در عرصههای جدید بوده است.
باور به «تمدن نوین اسلامی»
جمهوری اسلامی با ایدهٔ پیوند دین و سیاست شکل گرفت و دو رهبر پیشین این حکومت، نقش مهمی در برقراری این پیوند داشتند. اما اکنون اعرافی از چه میزان نفوذ سیاسی و دینی برخوردار است که بتواند در جایگاه جدید این پیوند نسبتاً دیرینه را تداوم بخشد؟
پیوندی میگوید که اعرافی با وجود در دست داشتن سمتهای مختلف، هرگز بهعنوان شخصیت مهمی در افکار عمومی ایران، دستکم تاکنون، نشده است.
این جامعهشناس با این حال تأکید کرد که اعرافی به ایدهای که خامنهای آن را «تمدن اسلامی» یا «تمدن نوین اسلامی» میخواند، کاملاً باور دارد و از این نظر دنبالهرو خامنهای بوده است.
علی خامنهای در سخنرانیهای خود بارها از آنچه «تمدن اسلامی» یا «تمدن نوین اسلامی» میخواند، دفاع میکرد.
او بهعنوان نمونه در سفر به قم در مدرسهٔ فیضیه گفت که «خطی که جمهوری اسلامی ترسیم میکند، خط رسیدن به تمدّن اسلامی است.»
رهبر آینده؟
پیش از آنکه اعرافی به عضویت در شورای موقت رهبری برسد، در سالهای اخیر و با وجود بالا رفتن سن خامنهای و بیماری او، بارها نام اعرافی بهعنوان یکی از نامزدهای احتمالی جانشینی او مطرح شده بود. اما اکنون در شرایط جدید چهقدر این احتمال قوت میگیرد؟
رضا علیجانی با اشاره به غلبهٔ «وجه حوزوی» اعرافی بر «وجه سیاسی» او، میگوید رهبر شدن اعرافی نوعی «پوستاندازی جمهوری اسلامی» خواهد بود و «سایهٔ ولایت فقیه» کمرنگ خواهد شد.
اما با وجود شباهتهای فکری و ایدئولوژیک میان اعرافی و خامنهای این احتمال نیز وجود دارد که در صورت رهبر شدن او، جمهوری اسلامی مسیر بلندپروازیهای ایدئولوژیک گذشته را طی کند.
