آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، روز ۱۹ دی پس از شب دوازدهم اعتراضها اعلام کرد که «جمهوری اسلامی کوتاه نخواهد آمد». این موضعگیری در شرایطی مطرح شد که بهرغم محدودیتها و اختلال گستردهٔ اینترنت، تصاویر منتشرشده از سوی شهروند-خبرنگاران از حضور پرشمار معترضان در خیابانها حکایت داشت.
فراخوان تجمع شب دوازدهم از سوی شاهزاده رضا پهلوی، ولیعهد پیشین ایران، داده شده بود؛ فراخوانی که بار دیگر بحث دربارهٔ آرایش نیروها، توان حکومت برای ادامهٔ سرکوب و آمادگی معترضان را به کانون توجه آورد.
در همین حال، دولت مسعود پزشکیان از «گفتوگو با معترضان» سخن گفته است؛ موضوعی که با توجه به مواضع تند رهبر جمهوری اسلامی و نهادهای امنیتی و قضایی، این پرسش را پیش میکشد که آیا اساساً فضایی برای گفتوگو باقی مانده است یا نه. همزمان، اظهارات دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، دربارهٔ آیندهٔ رهبری ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ او گفته است: «فکر میکنم باید بگذارید همه به میدان بیایند و ببینیم چه کسی سر برمیآورد.»
در برنامهٔ رادیویی «پاراگراف اول»، دامون گلریز پژوهشگر گروه تحقیقاتی صلح، عدالت و امنیت از لاهه، و بابک دُربیکی، کارشناس علوم سیاسی و رئیس پیشین مرکز روابط عمومی و اطلاعرسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از لندن، به بررسی این موضوع پرداختهاند.
«از نقطهٔ بدون بازگشت عبور کردهایم»
دامون گلریز با اشاره به شب دوازدهم اعتراضها میگوید آنچه رخ داده، حتی از نظر دامنه و واکنش حکومت، فراتر از جنبش سبز در سال ۱۳۸۸ است.
او قطع اینترنت و سخنرانی سریع آیتالله علی خامنهای را نشانهای از «بیدار شدن ناخودآگاه جمعی ایرانیان» دانسته و بر این باور است که جامعه از «نقطهٔ بدون بازگشت» عبور کرده است.
به گفتهٔ آقای گلریز، سخنرانی علی خامنهای و همزمان اظهارات دونالد ترامپ نشان میدهد که ایران وارد مرحلهای تازه شده؛ مرحلهای که در آن، به اعتقاد این تحلیلگر مشروطهخواه، جمهوری اسلامی دیگر جمهوری اسلامی پیشین نیست.
او در عین ابراز امیدواری دربارهٔ حضور معترضان در خیابانها، میگوید که نسبت به توافقهای احتمالی پشتپرده میان دولت ترامپ، اروپا و جمهوری اسلامی نگران است.
سخنرانی علی خامنهای و همزمان اظهارات دونالد ترامپ نشان میدهد که ایران وارد مرحلهای تازه شده؛ مرحلهای که در آن، جمهوری اسلامی دیگر جمهوری اسلامی پیشین نیست.دامون گلریز
به گفتهٔ این فعال سیاسی، حکومت با ارسال پیام «ایستادن تا آخر» به معترضان و غرب، آمادهٔ سرکوب گسترده است؛ سرکوبی که ممکن است به «تکرار تجربههای خونین گذشته» منجر شود.
«نظام دچار اضمحلال شده است»
بابک دربیکی با تأکید بر بحران عمیق مشروعیت جمهوری اسلامی میگوید، این نظام سالهاست دچار «اضمحلال» شده و توان حل مسائل کشور را ندارد. به گفتهٔ او، هر جرقهای بهسرعت به بحران سیاسی و زیر سؤال رفتن مشروعیت نظام تبدیل میشود.
آقای دربیکی معتقد است جمهوری اسلامی در سالهای اخیر، بهویژه پس از تضعیف نیروهای نیابتیاش در منطقه، بیش از گذشته در وضعیت فرسایشی قرار گرفته و تلاشش معطوف به «بقا و به تأخیر انداختن فروپاشی» است.
با این حال، این کارشناس سیاسی، سناریوهای پیش رو، از سرکوب سینوسی گرفته تا فروپاشی ناگهانی یا امنیتیسازی شدید فضا را برای نظام حاکم در صورت بروز خلأ امنیتی یا درگیریهای قومی و منطقهای پرهزینه و خطرناک میداند.
رئیس پیشین روابط عمومی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در دورهٔ ریاستجمهوری حسن روحانی با اشاره به تغییر الگوی واکنشهای رهبر جمهوری اسلامی میگوید، سرعت و شدت موضعگیری اخیر آقای خامنهای نشان میدهد که خود او نیز به بحرانیتر شدن وضعیت اذعان دارد.
به باور آقای دربیکی، هرچند سرکوب شدید در کوتاهمدت محتمل است، اما جمهوری اسلامی توان بازتولید یک وضعیت کاملاً بسته و پایدار شبیه کره شمالی را در بلندمدت ندارد، چرا که نیروهای امنیتی و سرکوب نیز دچار فرسایش روانی و ساختاری شدهاند.
«رهبری، کثرتگرایی و خطر تفرقه»
دامون گلریز میگوید در خیابانها ما شاهد «جنگ ارادهها» هستیم. او در این مرحله نقش شاهزاده رضا پهلوی را در رهبری اعتراضها برجسته میداند، اما معتقد است، بدون بهرسمیت شناختن کثرتگرایی سیاسی، اقبال موفقیت کاهش پیدا می کند.
به گفتهٔ مدرس دانشگاه علم-کاربردی لاهه، دستگاه سرکوب جمهوری اسلامی تجربهٔ بالایی در مهار اعتراضها دارد و تنها در صورتی عقبنشینی میکند که جبههٔ مقابل بتواند طیفی گسترده از نیروها، از اصلاحطلبان منتقد تا مخالفان سلطنت و نیروهای قومی و سیاسی متنوع، را حول حداقلهای مشترک گرد آورد.
دامون گلریز، نادیده گرفتن این تکثر را بهویژه در شرایطی که خطر سوءاستفاده از ناآرامیهای مرزی یا ورود بازیگران مسلح وجود دارد، به نفع حکومت میداند.
گفتوگو یا وقتکشی؟
بابک دربیکی با انتقاد از ایدهٔ «گفتوگو با معترضان» از سوی دولت میگوید، جمهوری اسلامی اساساً مخالفان خود را به رسمیت نمیشناسد. به باور او، صحبت از گفتوگو بیشتر میتواند تلاشی برای خریدن زمان، ایجاد شکاف در صفوف معترضان یا کاهش فشار باشد.
جمهوری اسلامی در سالهای اخیر، بهویژه پس از تضعیف نیروهای نیابتیاش در منطقه، بیش از گذشته در وضعیت فرسایشی قرار گرفته و تلاشش معطوف به «بقا و به تأخیر انداختن فروپاشی» است.بابک دربیکی
به اعتقاد آقای دربیکی، در شرایط کنونی نه احزاب مستقل وجود دارند و نه جامعهٔ مدنی سازمانیافتهای که بتواند طرف گفتوگو با جمهوری اسلامی باشد، و اگر هم جمهوری اسلامی بخواهد وارد مذاکره شود احتمالاً این کار را با بازیگران خارجی انجام خواهد داد، نه با نیروهای مخالف داخلی.
نقش ترامپ و بازیگران خارجی
دامون گلریز، مواضع سیاسی دونالد ترامپ را برخلاف تصور برخی، معطوف به حفظ جمهوری اسلامی در چارچوب یک معامله میداند؛ معاملهای که شامل مهار برنامهٔ هستهای و موشکی ایران و تضمین برتری منطقهای اسرائیل میشود.
او میگوید، اظهارات اخیر آقای ترامپ نشان میدهد که او شاهزاده رضا پهلوی را تنها یکی از گزینهها میبیند، نه گزینهٔ قطعی، و این رویکرد میتواند به توافق با ساختار فعلی قدرت در ایران منجر شود.
به گفتهٔ پژوهشگر گروه تحقیقاتی صلح، عدالت و امنیت، تنها راه جلوگیری از چنین سناریویی، شکلگیری همگرایی روشن و علنی نیروهای سیاسی ایران حول حداقلهایی چون سکولاریسم، حاکمیت قانون، حقوق بشر و برگزاری انتخابات آزاد برای مجلس مؤسسان پیشنهادی که در بیانیهٔ میرحسین موسوی از رهبران جنبش سبز آمده بود.
دامون گلریز با تأکید دوباره بر مسئله کثرتگرایی میگوید، تمرکز قدرت در دست یک جریان یا فرد، حتی در آینده، میتواند زمینهساز بحرانهای تازه شود.
بابک دربیکی هم با اشاره به دموکراسیخواهی برای پایین آوردن هزینههای گذار، میگوید، سیاست عرصه «ممکنها»ست و همگرایی بر سر حداقلها، شرط عبور از جمهوری اسلامی است.
