ابعاد سرکوب اعتراضات دیماه در ایران همچنان در کانون توجه رسانههای بینالمللی قرار دارد، همزمان اما میدان دیگری از رویارویی در فضای دیجیتال شکل گرفته است: نبرد بر سر روایت رویدادها در یکی از مهمترین منابع اطلاعاتی جهان، یعنی دانشنامۀ ویکیپدیا.
نهاد ناظر رسانهای «دیدگاه بیطرف» (NPOV)، در گزارش تازهای که روز دهم بهمن منتشر کرده، هشدار داده که حجم بزرگی از محتوای رسانهای وابسته به حکومت ایران در مخزن چندرسانهای ویکیپدیا، موسوم به ویکیانبار، در حال گسترش است و میتواند نحوهٔ ثبت و مستندسازی اعتراضات اخیر ایران را در سطح جهانی تحت تأثیر قرار دهد.
ویکیانبار (در انگلیسی: Wikimedia Commons) کتابخانهٔ آزادِ تصویر، ویدئو و فایلهای صوتیِ پروژههای ویکیمدیا است که هر کسی میتواند پروندههای رسانهایِ آزاد را در آن بارگذاری کند و دیگران هم میتوانند آنها را رایگان در مقالههای ویکیپدیا و جاهای دیگر استفاده کنند.
بررسی ویکیانبار نشان میدهد که تنها یکی از کاربران فعال در این سایت، با نام مستعار «999real»، در روزها و هفتههایی که اینترنت در ایران برای شهروندان عادی قطع یا ناپیوسته بوده است، با سرعتی بالا، نزدیک به هزار مورد عکس و ویدئوی مرتبط با تبلیغات حکومتی جمهوری اسلامی را بارگذاری کرده است.
شمار بسیار زیادی از این تصاویر و ویدئوها مربوط به راهپیماییهای حکومتی جمهوری اسلامی است که روز ۲۲ دیماه علیه اعتراضات در ایران ترتیب داده شده بود. حساب کاربری «999real» که در نوامبر ۲۰۲۳ ثبت شده، بیش از یک میلیون ویرایش در ویکیانبار، اما کمتر از هزار ویرایش در ویکیپدیا دارد.
این حساب کاربری سومین مشارکتکنندهٔ بزرگ در مقالهٔ «خبرگزاری تسنیم»، خبرگزاری نزدیک به سپاه پاسداران، در ویکیپدیا محسوب میشود.
گزارش «دیدگاه بیطرف» نیز مینویسد که تنها طی چند هفتهٔ گذشته بیش از ۱۰ هزار تصویر و ویدئوی تبلیغاتی از رسانههای دولتی ایران در «ویکیانبار»، مخزن تصویری مورد استفادهٔ ویکیپدیا، بارگذاری شده است. این محتوا اکنون در جستوجوی عباراتی مانند «اعتراضات ایران ۲۰۲۶» یا نام رهبر جمهوری اسلامی در صدر نتایج دیده میشود.
به این ترتیب، کاربران در سراسر جهان با جستجوی اینترنتی موضوع اعتراضات در ایران، چه از طریق گوگل، چه از طریق ویکیمدیا و چه از طریق هوش مصنوعی، به مرور و هرچه بیشتر، تنها تصاویر مورد نظر جمهوری اسلامی را در برابر خود خواهند یافت.
گزارش «دیدگاه بیطرف» میگوید تقریباً تمام این تصاویر و ویدئوها از سه منبع اصلی منشأ گرفتهاند: وبسایت رسمی رهبر جمهوری اسلامی؛ خبرگزاری مهر؛ و خبرگزاری تسنیم. بسیاری از ویدئوها نیز دارای نشان یا واترمارک وبسایت رسمی آیتالله علی خامنهای هستند.
بر اساس یافتههای این تحقیق، بستههای تصویری بارگذاریشده دارای ویژگیهای مشترکی مانند طراحیهای گرافیکی یکسان، برندینگ هماهنگ و استفاده از شعارهای انگلیسی برگرفته از سخنرانیهای اخیر مقامهای ارشد جمهوری اسلامی هستند؛ امری که به گفتهٔ پژوهشگران میتواند نشانهٔ یک کارزار سازمانیافتهٔ رسانهای باشد.
از سوی دیگر و جدا از مخزن تصاویر، گروه «دیدگاه بیطرف» در یکی از مقالات خود با عنوان «درون جنگ ویکیپدیای ایران» در مورد حاصل تحقیقات خود در مورد ویکیپدیای انگلیسی مینویسد که «شبکهای از ویراستاران هوادار حکومت در ویکیپدیا، بهصورت هماهنگ در تلاشاند تا پیشینهٔ نقض حقوق بشر و جنایاتِ منتسب به جمهوری اسلامی را از این دانشنامه پاکسازی کنند. تمرکز اصلیِ این گروه، حذف یا تحریف مستندات مربوط به رویدادهایی همچون اعدامهای سال ۱۳۶۷، نقش مقامات ارشد در سرکوبها و پروندههای قضایی بینالمللی (مانند حکم حبس ابد حمید نوری) است تا چهرهای تطهیرشده از حکومت ارائه دهند.»
در بخش دیگری از گزارش، نویسندگان هشدار میدهند که پیامدهای این «دستکاری تاریخی» تنها به خوانندگان ویکیپدیا محدود نمیشود، بلکه دامنهای بسیار گستردهتر دارد.
از آنجا که بسیاری از مدلهای بزرگ زبانی و ابزارهای هوش مصنوعی (مانند چتجیپیتی) دادههای خود را از ویکیپدیا تغذیه میکنند، این روایتهای تحریفشده بهتدریج وارد زیرساخت اطلاعاتیِ جهان میشوند. بدینگونه، ماشینهای هوشمند نیز در پاسخ به پرسشهای کاربران، همان تاریخ بازنویسیشده و سانسورشده را بازگو خواهند کرد که هدفِ نهایی این جنگ نرمافزاری است.»
پیش از این نیز، بر اساس تحقیقی که روزنامهٔ بریتانیایی تایمز در ژانویهٔ ۲۰۲۴ منتشر کرد، برخی مطالب مربوط به نقض حقوق بشر در ایران در نسخهٔ انگلیسی ویکیپدیا دستخوش تغییر شده و شدت یا دامنهٔ برخی رویدادها در آنها کاهش یافته است.
این گزارش میگوید مجموعهای از ویرایشها، که توسط کاربران ناشناس انجام شده، جزئیات مربوط به اعدامهای گستردهٔ زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ و نقش برخی مقامهای کنونی جمهوری اسلامی در آن رویدادها را از مقالات حذف کرده یا «تعدیل» کردهاند.
در برخی موارد، منابع خبری وابسته به حکومت ایران نیز بهعنوان منابع «بیطرف» معرفی شدهاند، در حالی که منتقدان میگویند چنین منابعی بازتابدهندهٔ روایت رسمی حکومتاند. تایمز نیز به موضوع تلاش برای حذف اطلاعات مربوط به حمید نوری، از متهمان مشارکت در اعدامهای دههٔ شصت، از ویکیپدیای انگلیسی اشاره کرده است.
این تغییرات، به گفتهٔ نویسندگان گزارش تایمز، نگرانیهایی ایجاد کرده که آیا گروههایی همسو با حکومت ایران در تلاشاند تصویر عمومی از وضعیت حقوق بشر در ایران را در یکی از مهمترین منابع اطلاعاتی جهان تغییر دهند یا نه.
بررسی تاریخچهٔ مقالات حقوق بشری در ویکیپدیای فارسی نیز نشان میدهد افرادی در مقاطعی قصد تخریب محتوا در این صفحات را داشتهاند که با ویرایشهای بعدی کاربران دیگر از این امر جلوگیری شده است.
در این میان، سخنگویی از بنیاد ویکیمدیا، نهاد ادارهکنندهٔ ویکیپدیا، در گفتوگو با تایمز تأکید میکند که سیاستهای این دانشنامه بر پایهٔ بیطرفی و اتکا به منابع قابل اعتماد است و سازوکارهای متعددی برای مقابله با اطلاعات نادرست وجود دارد.
بهگفتهٔ این بنیاد، داوطلبان و مدیران، صفحات تغییرات را بهطور مستمر بررسی میکنند و حسابهایی که مقررات را نقض کنند، مسدود خواهند شد.
برای میلیونها کاربر، مطالب ویکیپدیا تصویری اولیه و گاه تعیینکننده از واقعیتهای سیاسی و تاریخی میسازد. به همین دلیل، هرگونه تلاش برای دستکاری این محتوا میتواند تأثیری فراتر از یک ویرایش ساده در یک صفحهٔ اینترنتی داشته باشد.
