یک مرکز علمی واقع در جزیرهای دورافتاده در فدراسیون روسیه که به روی عموم هم بسته است، با مؤسسهای همکاری میکند که به توسعۀ تسلیحات زیستی و بیولوژیک برای ارتش روسیه مظنون است.
این موضوع را سرویس روسی رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی و بخش تحقیقی آن موسوم به «سیستما» دریافتهاند.
جزایر کوچک و پراکندۀ آبگیر «ویشنِهوالوتسکویِه» واقع در منطقۀ «توِر» در شمالی غربی مسکو، روزگاری محل تفریح، ماهیگیری و میوهچینی محلیها بود. اما از سه سال پیش که بخش شمالی این آبگیر بهعنوان یک منطقۀ «حفاظتشدۀ طبیعی» مشخص شد، دسترسی عمومی به تعدادی از این جزایر، از جمله جزیرۀ «لیسی» هم محدود شد؛ جزیرهای که حالا میزبان «مرکز فیزیولوژی تجربی» است.
«سیستما» و بخش روسی رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی متوجه شدند که ریاست این مرکز بر عهدۀ «ولادیمیر ماکسیموف» است؛ یک مقام پیشین شاخۀ ۴۸ موسسۀ مرکزی تحقیقات وزارت دفاع فدراسیون روسیه. این موسسه، مهمترین مرکز توسعۀ سامانههای دفاعی در مقابل تسلیحات بیولوژیک بهشمار میآید و از شش سال پیش به همراه دو مرکز تحقیقاتی دیگر روسیه، بهظن فعالیت در زمینۀ برنامههای تسلیحات شیمیایی و بیولوژیک در فهرست تحریمهای ایالات متحده قرار گرفته است.
از سوی دیگر نام آژانس فدرالی که مرکز تحقیقاتی جزیرۀ لیسی هم زیر نظرش کار میکند، در تحقیقات مرتبط با مسمومیت الکسی ناوالنی، منتقد فقید ولادیمیر پوتین، و همینطور سرگئی اسکریپال، افسر پیشین واحد اطلاعات نظامی روسیه موسوم به «جی آر یو»، با نوعی عامل اعصاب به نام «نوویچوک» هم ظاهر شده است.
آزمایش با ویروسهای خطرناک
گرچه دولت روسیه در چند دهۀ اخیر از جزیرۀ لیسی استفاده نمیکرده، اما این جزیره در گذشته و پیش از ساخت مرکز جدید هم میزبان تحقیقات علمی، از جمله در زمینۀ بیماریهای عفونی بوده است.
در دوران تزاری و امپراتوری روسیه، یک آزمایشگاه دامپزشکی در این جزیره فعال بود و در دورۀ رهبری ژوزف استالین بر اتحاد شوروی هم، مرکزی ویژۀ تحقیقات روی بیماریهای عفونی دام و طیور در این محل فعالیت میکرد.
پنج سال پیش، تقریباً یک سال پیش از تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین، ساختمانهای موجود در جزیره به «مرکز فیزیولوژی تجربی»، زیرشاخۀ آژانس فدرال پزشکی- زیستشناسی روسیه تبدیل شدند و یکی از جدیدترین مجموعهآزمایشگاههای تحقیقاتی این کشور هم در آنجا تأسیس شد.
ساخت مرکز فیزیولوژی تجربی تا پاییز سال ۱۴۰۴ تکمیل شد و تصاویر ماهوارهای جدید این جزیره که ماه پیش ثبت شده اند، ساختمان بزرگ آزمایشگاه، فضای سبز ویژۀ کارکنان و میهمانان و یک محل ویژۀ فرود هلیکوپتر را نشان میدهند.
بهتازگی اما آژانس اطلاعات نظامی ارتش اوکراین، ادعا کرد که این مرکز، در واقع مشغول «تحقیقات روی ویروسهای خطرناک و سایر عوامل بیماریزا در راستای اهداف ارتش روسیه» است.
«سیستما» و بخش روسی رادیو اروپای آزاد موسوم به «رادیو اسووبودا» هم متوجه یک حلقۀ ارتباطی بین این مرکز با نیروهای مسلح روسیه شدند: ولادیمیر ماکسیموف رئیس این آزمایشگاه.
ماکسیموف پیش از مدیریت مرکز جزیرۀ لیسی، مدتها در تحقیقات بیولوژیک برای ارتش روسیه دست داشته است.
بر اساس اطلاعاتی که بهصورت عمومی دربارۀ فعالیتهای او موجود است، تخصص اصلی ماکسیموف کار با ویروسهای تبهای حارهای و کشنده و خونریزیدهنده، از جمله ابولا و ماربورگ است. هر دوی این ویروسها در دوران شوروی بهعنوان پایههای بالقوه برای توسعۀ سلاحهای بیولوژیک در نظر گرفته میشدند.
ماکسیموف در مصاحبهای که ۲۲ سال پیش با هفتهنامۀ «صنایع نظامی» انجام داد، گفته بود: «از نظر ما تب خونریزیدهندۀ ابولا یکی از عاملهای اصلی برای تسلیحات بیولوژیک است».
او که زمانی بهعنوان یک «افسر جوان و خلاق خدمات پزشکی ارتش» شناخته میشد، تا ۲۰ سال پیش در دورهای ۷ ساله، ریاست واحد ۴۴۰۲۶، مرکز ویروسشناسی موسسه میکروبیولوژی وزارت دفاع روسیه را بر عهده داشت.
واحد ۴۴۰۲۶ از سال ۲۰۰۸ میلادی، ۱۸ سال پیش به شاخۀ ۴۸ موسسۀ مرکزی تحقیقات وزارت دفاع فدراسیون روسیه تغییر نام داد؛ موسسهای که به اعتقاد سازمانهای اطلاعاتی غربی، بخشی از بقایای برنامۀ توسعۀ تسلیحات بیولوژیک شوروی سابق را در بر میگیرد.
ماکسیموف پس از این تحول همچنان در این مرکز مشغول به کار بوده است؛ هرچند ظاهراً دیگر مدیریت آن را بر عهده نداشته است.
او در مصاحبهای که ۲۱ سال پیش انجام شد، تأکید کرده بود که هدف آن مرکز تحقیقاتی، که در آن مقطع در شهر «سرگئیاِف پاساد» در شمال مسکو قرار داشت، صرفاً دفاعی است.
او گفته بود: «بر خلاف آنچه که گاهی به ما نسبت میدهند، کار ما «پخشکردن بذر مرگ» نیست؛ بلکه کاملاً برعکس، مقابله با آن است».
«سیستما» یک کارت ویزیت او را که به ۴ سال پیش مربوط میشد، پیدا و تلاش کرد با او تماس بگیرد. اما ماکسیموف به درخواستهای رادیو اروپای آزاد برای اظهار نظر، پاسخی نداد.
«رادیو اسووبودا» دو سال پیش متوجه شد که مرکز واقع در شهر «سرگئیاِف پاساد» هم از زمان آغاز جنگ اوکراین، شاهد گسترش قابل توجهی بوده است.
کووید بهمثابه پوششی به موقع؟
«سیستما» و «رادیو اسووبودا» دریافتند که توسعۀ مراکز تحقیقاتی روسیه در جزیرۀ لیسی و شهر «سرگئیاف پاساد» از حدود ۵ سال پیش، یعنی چندماهی پیش از آغاز تهاجم تمامعیار به اوکراین و همزمان با فروکش کردن همهگیری کووید ۱۹ شروع شده بود.
هم واحد ۴۸ موسسۀ تحقیقاتی مرکزی ارتش روسیه و هم مرکز بالادستی تأسیسات جزیرۀ لیسی در پروژۀ توسعۀ نمونههای روسی واکنس کووید ۱۹ فعال بودند.
میلتون لایتِنبِرگ، محققی در مرکز مطالعات امنیت و بینالملل دانشکدۀ سیاست عمومی در دانشگاه مریلند و کارشناس برنامۀ تسلیحات بیولوژیک اتحاد شوروی میگوید تردید دارد که توسعۀ این مراکز تحقیقاتی، صرفاً در راستای مقابله با همهگیری کووید بوده باشد.
او به بخش روسی رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی میگوید: «همزمانی واکنش بهداشت عمومی روسیه به همهگیری کووید با تصمیم پوتین برای اشغال اوکراین، قطعاً حائز اهمیت است. با توجه به اینکه پوتین در اواخر سال ۱۴۰۰ تصمیمش برای تهاجم به اوکراین را نهایی کرده بود، توسعۀ تحقیقات تسلیحات بیولوژیکی روسیه و ایجاد آزمایشگاههای تازهای مثل مورد جزیرۀ لیسی را هم باید در همین قالب در نظر گرفت».
به گفتۀ لاینتبرگ، گرچه هنوز روشن نیست که روسیه برای سلاحهای بیولوژیکی در جنگ علیه اوکراین چه نقشی در نظر گرفته، اما گسترش مراکز آزمایشگاهی میتواند نشانهای از «توسعۀ فرصتطلبانه» فعالیتهای تحقیقاتی بیولوژیک، در کنار سایر بخشهای نظامی باشد.
این کارشناس معتقد است که انتصاب ماکسیموف و سایر مقامهای پیشین واحد ۴۸ موسسه مرکزی تحقیقات برای رهبری مرکز فیزیولوژی تجربی را میتوان نشانهای روشن از فعالیت نظامی تأسیسات جزیرۀ لیسی قلمداد کرد.
موقعیت جغرافیایی جزیرۀ لیسی هم گواه دیگری است. به گفتۀ لایتنبرگ در دوران شوروی، ایجاد آزمایشگاهها در تکهزمینی دورافتاده در وسط یک آبگیر، معیاری امنیتی بود؛ یک لایۀ اضافه برای حفاظت از ساکنان محلی، در مقابل گسترش اتفاقی یک عامل بیماریزای خطرناک.
لایتنبرگ اشاره میکند که آزمایشگاه اصلی برنامۀ تسلیحات بیولوژیک اتحاد شوروی در جزیرۀ «وازروژدِنیا» در دریای آرال قرار داشت؛ محلی کاملاً محصور با آب، که حالا بخشی از ازبکستان به شمار میآید.
نیروی ویژۀ پزشکی
آژانس فدرال ناظر بر فعالیتهای تأسیسات جزیرۀ لیسی، که ۲۲ سال پیش تأسیس شد، مسئول رسیدگی به اکثر چالشهای غیر معمول بهداشتی روسیه است. این موسسه در کنار سایر وظایفش، از جمله به ورزشکاران حرفهای، کیهاننوردان و افرادی که در فضاهای بسته و محدود کار میکنند هم خدمات بهداشتی و درمانی ارائه میدهد. همچنین پاسخگویی سریع و متناسب به فجایع طبیعی و حوادث صنعتی، شیمیایی، بیولوژیک و تابشی هم از دیگر مسئولیتهای این آژانس است.
دو سال پیش، نظارت بر این آژانس از دولت فدراسیون روسیه به شخص ولادیمیر پوتین منتقل شد؛ اقدامی که در پارلمان روسیه بهعنوان «تصمیمی درست، که به واکنش مناسب در قبال مسائل محرمانه کمک میکند» توصیف شد.
ولادیمیر پوتین بهطور مرتب با مسئولان این آژانس دیدار میکند. رئیسجمهور فدراسیون روسیه، که بهتازگی هم از این موسسه بازدید کرده، از آن با عنوان «نیروی ویژۀ پزشکی» یاد میکند.
«سیستما» شش سال پیش در تحقیقاتی که دربارۀ نسخۀ ارتقا یافتۀ «نوویچوک» انجام داده بود، متوجه شد که یک موسسۀ تحقیقاتی زیر نظر این آژانس، واقع در منطقۀ لنینگراد مشغول تولید شماری از مکملهای بیولوژیک است که در یک مرکز علمی بهنام «سیگنال» توسعه یافتهاند.
بعدها مشخص شد که سیگنال روی «اِپیباتیدین» هم کار میکرده است؛ سمی که از یک قورباغۀ اکوادوری گرفته میشود و احتمال میرود که برای مسمومکردن الکسی ناوالنی در زندان هم استفاده شده باشد. ناوالنی در بهمنماه ۱۴۰۲ بهطور ناگهانی در زندان درگذشت.
روسیه رسماً تحقیق در زمینۀ تولید سلاحهای بیولوژیک و شیمیایی را انکار کرده و ادعا میکند که تحقیقاتش، صرفاً به توسعۀ راههایی برای محافظت در مقابل استفادۀ احتمالی از این قبیل جنگافزارها محدود است.
با وجود این تحقیقات دربارۀ مسمویت ناوالنی این احتمال را پررنگ کرده که روسیه، با تخطی از تعهداتش در قالب کنوانسیونهای بینالمللی، همچنان کار توسعۀ این جنگافزارها را ادامه میدهد.