جتهای جنگی اسرائیل بامداد سهشنبه ۲۷ مرداد پایگاه نظامی ابوالظهور در استان ادلب در شمال غرب سوریه را بمباران کردند؛ جایی که حدود ۷۰ کیلومتر با مرز ترکیه و ۳۰۰ کیلومتر با اسرائیل فاصله دارد.
نخستوزیر اسرائیل تأیید کرده که این حمله بر سر حضور نیروهای ترکیه در این کشور بوده است.
در مقابل، ترکیه این اتهام را رد و اسرائیل را به ایجاد بیثباتی در منطقه متهم کرده است.
حمله اسرائیل تنها یک رویداد نظامی نیست. نبرد پنهان میان اسرائیل و ترکیه در منطقه است که پس از سالها از سایه بیرون آمده و ظرفیت بروز بحرانهای احتمالی بعدی در منطقه را به تصویر کشیده است.
سوریه؛ سرزمینی برای تسویه حساب با دشمنان
اسرائیل حدود دو دهه حضور نظامی نیروهای ایران و گروههای وابسته به آن مانند حزبالله لبنان در سوریه در دوران بشار اسد را تحمل نمیکرد و با تلقی کردن آن به عنوان یک خطر امنیتی و بخشی از دکترین سپاه پاسداران برای ایجاد «حلقه آتش» در اطراف اسرائیل، پیاپی به اهداف متعدد در سوریه حمله میکرد.
آن حملات بهویژه در سالهای پایانی حکومت بشار اسد اوج گرفت. تقریباً هفتهای سپری نمیشد که این یا آن مرکز نظامی و صنعتی ارتش سوریه و نقاط استقرار نیروهای حزبالله هدف بمبارانهای اسرائیلی قرار نگیرد. کار به تهدید مستقیم حمله اسرائیل به کاخ بشار اسد نیز رسید اما رهبر وقت سوریه مانند پدرش، حافظ اسد، کماکان پیمان نظامی با ایران را حفظ کرده بود.
اسرائیل با خود خاندان اسد در قدرت مخالفت چندانی نداشت، اما بشار اسد را به دلیل فراهم کردن زمینه حضور نظامی ایران و حزبالله تهدید میکرد. با آغاز جنگ اسرائیل با حماس در غزه و حزبالله در لبنان، حملات در سوریه نیز گسترش یافت و مراکز نیروی قدس سپاه پاسداران و شماری از فرماندهان ارشد آن، از جمله در ساختمان دیپلماتیک جمهوری اسلامی در دمشق، هدف قرار گرفتند. ایران نیز در واکنش به یکی از این حملات برای نخستین بار صدها موشک و پهپاد به سوی اسرائیل شلیک کرد.
پس از فروپاشی حکومت بشار اسد در پی پیشروی ۱۱ روزه نیروهای تحت فرمان احمد الشرع از ادلب تا دمشق، بنیامین نتانیاهو این تحول را نتیجه ضرباتی دانست که اسرائیل به حزبالله، حکومت سوریه و نیروی قدس وارد کرده بود.
با این حال، روی کار آمدن حکومت جدید یک نگرانی تازه برای اسرائیل ایجاد کرد: نفوذ ترکیهٔ رجب طیب اردوغان که حامی اصلی احمد الشرع و دولت جدید سوریه است.
اسرائیل در دو سال اخیر همچنین با عنوان حمایت از دروزیهای سوریه چند بار به نیروهای حکومت جدید حمله کرد؛ حملاتی که پس از نزدیکتر شدن دونالد ترامپ به احمد الشرع کاهش یافت و سپس متوقف شد. در همین حال، اسرائیل روابط نزدیک رئیسجمهور آمریکا با رهبران جدید سوریه و تمجیدهای مکرر او از رجب طیب اردوغان را با نگرانی دنبال کرده است.
برای اسرائیل حضور ترکیه در سوریه ظهور «نیابتی جدید» است
اسرائیل در دو سال و نیم گذشته گسترش نفوذ ترکیه در سوریه را با حساسیت دنبال کرده و بهویژه با توجه به سابقه اسلامگرایی جهادی رهبران کنونی سوریه، نسبت به این روند بدبین است.
احمد الشرع تأکید کرده که در پی تشدید تنش با اسرائیل نیست. مذاکرات میان دو طرف نیز به تفاهمهایی درباره رعایت برخی مطالبات امنیتی اسرائیل و حفظ وضعیت موجود انجامیده است؛ هرچند ارتش اسرائیل پس از سقوط بشار اسد بخشهای بیشتری از بلندیهای سوری جولان را به کنترل خود درآورد و مقامهای اسرائیلی همچنان میگویند از این منطقه راهبردی عقبنشینی نخواهند کرد.
دفتر نخستوزیر اسرائیل ساعاتی پس از حمله به ابوالظهور اعلام کرد عملیات پس از آن انجام شد که سوریه به نیروهای ترکیه اجازه استقرار در این پایگاه را داده بود. در این بیانیه، حضور نیروهای ترکیه «نقض آشکار» توافقات و «تهدید مستقیم» علیه امنیت اسرائیل توصیف شد و آمده بود که دمشق هشدارهای پیشین اسرائیل را نادیده گرفته است.
رسانههای اسرائیلی نیز گزارش دادند که یک روز پیش از حمله، هیئتی نظامی از ترکیه وارد این پایگاه شده بود و آنکارا قصد داشت این پایگاه نسبتاً متروکه را احیا کند.
شبکه کان و روزنامه جروزالم پست همچنین گزارش دادند اسرائیل اطلاعاتی درباره تحرکات ترکیه در سوریه در اختیار آمریکا گذاشته و گفته است برنامه آنکارا شامل استقرار نیرو، سامانههای دفاع هوایی، پهپادها و تجهیزات راداری پیشرفته است. از نگاه اسرائیل، چنین تجهیزاتی میتواند برتری هوایی این کشور در سوریه را محدود کند.
مخاطرات سوءمحاسبه
مرکز ارتباطات ریاستجمهوری ترکیه ادعای اسرائیل درباره استقرار نیروهای ترکیه در ابوالظهور را «بیاساس» خواند و آن را بخشی از سیاست بنیامین نتانیاهو برای ادامه بیثباتی در منطقه در آستانه انتخابات اسرائیل دانست.
وزارت خارجه ترکیه نیز اسرائیل را به نقض مکرر حاکمیت سوریه متهم کرد و گفت آنکارا همکاری با دمشق را برای کمک به «صلح، ثبات و رفاه» ادامه خواهد داد.
تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و فرستاده ویژه رئیسجمهور آمریکا در امور سوریه، حمله اسرائیل را «تشدید تنش غیرضروری» خواند. او تأکید کرد حکومت احمد الشرع نیروی نیابتی تشکیل نداده و خواستار ایجاد سازوکاری برای جلوگیری از برخورد میان اسرائیل، سوریه و ترکیه شد.
باراک در گفتوگو با شبکه اسرائیلی آی۲۴، با اشاره به خطر سوءمحاسبه، حتی از احتمال برخاستن جنگندههای ترکیه در چنین شرایطی سخن گفت و افزود واشینگتن برای جلوگیری از برخورد مستقیم میان طرفها تلاش خواهد کرد.
به ادعای باراک راوید، خبرنگار اسرائیلی، مقامهای آمریکایی نیز به سوریه گفتهاند رسیدگی به این مسئله پس از انتخابات پیش روی اسرائیل «آسانتر» خواهد بود.
سرایت بحران به خاک اسرائیل و ترکیه میتواند ژئوپولیتیک منطقه را تغییر دهد
حمله به ابوالظهور تازهترین نمود بحران دیرینه اسرائیل و ترکیه است؛ دو کشوری که روابطشان از زمان ماجرای کشتی «ماوی مرمره» در سال ۲۰۱۰ بارها تا آستانه قطع کامل پیش رفته و تنها برای دورهای کوتاه در زمان دولتهای نفتالی بنت و یائیر لاپید بهبود یافته بود.
حضور رهبران و اعضای حماس در ترکیه با حمایت حکومت اردوغان، مواضع تند آنکارا علیه اسرائیل در جنگ غزه و حمایت ترکیه از اقدامات حقوقی آفریقای جنوبی علیه اسرائیل از عوامل ادامه این تنش بودهاند.
شماری از کارشناسان امنیت ملی اسرائیل، از جمله یعکوو نگل، مشاور پیشین امنیت ملی، و همچنین اکثریت پاسخدهندگان در برخی نظرسنجیهای اخیر اسرائیل، ترکیه را پس از جنگهای اسرائیل با جمهوری اسلامی ایران بزرگترین تهدید امنیتی برای این کشور دانستهاند.
برخی تحلیلگران اسرائیلی نیز تقویت نظامی ترکیه و تحرکات منطقهای و فرامنطقهای آن، از جمله «پیمان سهجانبه» اخیر ترکیه، پاکستان و عربستان را یک چالش راهبردی میدانند و خواهان تقویت همکاری اسرائیل با هند، یونان و قبرس هستند.
در مقابل، هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه و رئیس پیشین سازمان اطلاعات این کشور، معتقد است اسرائیل «بدون دشمن» نمیتواند زیست داشته باشد و پس از درگیری با ایران اکنون در تلاش است ترکیه را بهعنوان تهدید جدید معرفی کند.
دونالد ترامپ نیز گفته است در جنگ اخیر اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی، ترکیه نزدیک بود علیه اسرائیل وارد عمل شود اما او مانع آن شد؛ اظهاراتی که به برنامه منتسب به موساد برای تغییر حکومت در ایران با استفاده از نیروهای مسلح کرد مرتبط دانسته شد.
گزارشهای غربی حاکی بود که رجب طیب اردوغان ترامپ را متقاعد کرد از حمایت این برنامه صرفنظر کند و رئیسجمهور آمریکا نیز از اسرائیل خواست آن را ادامه ندهد.
با وجود این اختلافات، ترامپ همچنان آشکارا از اردوغان تمجید میکند و او را دوست نزدیک خود و ارتش ترکیه را قدرتمند میخواند. بازگشت ترامپ به کاخ سفید نیز، برخلاف انتظار برخی در اسرائیل، به کاهش بحران میان آنکارا و اسرائیل منجر نشده است.
این تنش فعلاً در قالب حملات اسرائیل به اهدافی در خاک سوریه بروز کرده است. اما هرگونه سرایت رویارویی به خاک خود ترکیه یا اسرائیل میتواند معادلات امنیتی منطقه را بهطور اساسی تغییر دهد.
دونالد ترامپ فعلاً گفته است تا زمانی که او رئیسجمهور است، چنین اتفاقی نخواهد افتاد.