«این داستان یک زامبیایی و یک نفر اهل آفریقای جنوبی است که دارند با یکدیگر بحث میکنند. فرد زامبیایی از وزیر دریانوردی خودشان تعریف میکند. اهل آفریقای جنوبی میپرسد: ولی شما که دریانوردی ندارید، به دریا دسترسی ندارید، چطور میتوانید وزارت دریانوردی داشته باشید؟ زامبیایی پاسخ میدهد: مثل شما در آفریقای جنوبی که وزارت دادگستری دارید، نه؟»
این بخشی از سخنرانی دزموند توتو اسقف اعظم انگلیکن (شاخهای از مسیحیت) هنگام دریافت جایزه نوبل صلح در سال ۱۹۸۴ است. او یکشنبه گذشته در ۹۰ سالگی در آفریقای جنوبی درگذشت، و شنبه اول ژانویه به خاک سپرده شد.
توتو مردی با ایمان و سخنور بود که برای انتقال ارزشهایی که به آن باور داشت، هم از طنز و هم گاهی از خشم استفاده میکرد.
او با اینکه فردی مسیحی بود و در بالاترین طبقات دین خودش قرار داشت، اما به انسانیت فرای مذهب و عقیده و نژاد فکر میکرد: «من عمیقاً از خدا سپاسگزارم که دالای لاما را آفرید. آیا همانطور که برخی گفتهاند، شما واقعاً فکر میکنید که خدا به خودش میگوید ‘باشه، این یارو، دالای لاما، آدم بدی نیست. ولی حیف که مسیحی نیست؟’ من باور نمیکنم که این مسئلهای باشد. چون میدانید که، خدا مسیحی نیست.»
یک ماه و نیم پس از درگذشت اف. دبلیو. دکلرک، آخرین رئیسجمهور سفیدپوست آفریقای جنوبی که نقش مهمی در گذار این کشور از آپارتاید به دموکراسی داشت، مرگ توتو «فصل دیگری از وداع با نسل استثنایی آفریقای جنوبی» توصیف شده است.
آخرین وداع دختر توتو با تابوت پدرش در مراسم خاکسپاری اول ژانویه/ توتو اصرار داشت به سادهترین شکل ممکن دفن شود
از معلمی تا مبارزات ضد آپارتاید
دزموند امپیلو توتو روز هفتم اکتبر ۱۹۳۱ در شهر معدنخیز کلرکسدورپ در ۱۷۰ کیلومتری غرب ژوهانسبورگ به دنیا آمد. مادرش کارگر خانهها و پدرش مدیر یک مدرسه ابتدایی بود.
او در کودکی از فلج اطفال رنج میبرد و به همین خاطر میخواست پزشک شود، اما پس از پایان تحصیلاتش، معلم شد و همزمان به آموختن الهیات پرداخت.
در اعتراض به وضعیت ناگوار آموزش برای سیاهان در آفریقای جنوبی از معلمی استعفا داد و در سال ۱۹۶۱، وقتی ۳۰ ساله بود، به مقام کشیشی انگلیکن رسید.
در ۱۹۷۶، به عنوان اسقف لسوتو، کشوری محصور در خشکی و وسط کشور آفریقای جنوبی، منصوب شد و دو سال بعد، به ریاست شورای کلیساهای آفریقای جنوبی رسید که دارای میلیونها پیرو فعال در زمینه مبارزه با آپارتاید بود. توتو اولین رهبر سیاهپوست این شورا به شمار رفت.
سخنرانی توتو در کنفرانس جهانی مقابله با نژادپرستی در سپتامبر ۲۰۰۱
در ۱۹۸۴، به دلیل مبارزات مسالمتآمیز علیه آپارتاید در آفریقای جنوبی، جایزه صلح نوبل به توتو اهدا شد. توتو زمانی که کشیش بود راهپیماییهای مسالمتآمیزی را علیه آپارتاید برپا کرده بود، اما آنچه باعث زندانی نشدن او شد، لباس مذهبیاش بود.
همزمان با دریافت جایزه نوبل صلح، او به مقام اسقفی ژوهانسبورگ رسید و خواستار تحریم اقتصادی رژیم نژادپرست اقلیت سفیدپوست در آفریقای جنوبی شد.
در آن دوران که آفریقای جنوبی بدترین روزهای خود را از نظر آپارتاید میگذراند، توتو در یک سخنرانی گفت: «با سفیدپوستان مهربان باشید، آنان به شما نیازمندند تا انسانیت خود را دوباره کشف کنند.»
همچنین در یک سخنرانی برای اعمال تحریم علیه حکومت آفریقای جنوبی خطاب به سفیدپوستان گفت: «تنها چیزی که از شما میخواهیم این است که بدانید ما هم انسان هستیم. وقتی خراشمان میدهید خونریزی میکنیم و وقتی قلقلکمان میدهید میخندیم.»
در ۱۹۸۶، با رسیدن به مقام اسقف اعظم کیپ تاون، دومین شهر پرجمعیت آفریقای جنوبی بعد از ژوهانسبورگ، به اولین رهبر سیاهپوست کلیسای انگلیکن در سراسر منطقه جنوب قاره آفریقا تبدیل شد که حدود دو میلیون پیرو دارد.
یک سال بعد، او در مبارزات علیه شیوع بیماری ایدز شرکت و از بهکارگیری کاندوم در روابط جنسی حمایت کرد.
در جستوجوی آشتی میان «ملت رنگین کمانی»
سال ۱۹۹۴، همزمان با پایان نظام آپارتاید در آفریقای جنوبی و آغاز ریاست جمهوری دوستش نلسون ماندلا، او برای اولین بار در مورد مردم این کشور، اصطلاح «ملت رنگین کمانی» را به کار برد که بعداً با استقبال زیاد از سوی دیگران مواجه شد.
توتو در کتاب «مردمان رنگینکمانی خدا» که در سال ۱۹۹۶ منتشر شد، نوشت: «در آفریقای جنوبی، من در اغلب جلسات عمومی که سیاهان و سفیدپوستها در آن شرکت میکردند، میخواستم دستهایشان را بالا بیاورند. بعد به آنها میگفتم دستهایتان را تکان بدهید. و دوباره میگفتم دستهایتان را نگاه کنید، رنگهای مختلف، نشاندهنده مردمان مختلف است. شما مردمان رنگینکمانی خدا هستید.»
ماندلا (چپ)، دکلرک (راست) و توتو (وسط)، سه برنده نوبل صلح از آفریقای جنوبی
در همان سال ۱۹۹۶، ریاست کمیسیون حقیقت و آشتی را برعهده گرفت که به مدت دو سال، در زمینه مشخص شدن جنایات دوران آپارتاید در این کشور فعالیت میکرد.
توتو امیدوار بود که با رویایی عاملان جنایت و قربانیان آنان، امکان ورق زدن صفحه نفرت نژادی در این کشور را فراهم کند، اما یک بار از این که رسانهها بیشتر بر روی او متمرکز شدهاند گلایه کرد.
در میانه برگزاری جلسات این کمیسیون بود که توتو به بیماری سرطان پروستات مبتلا شد و دورههای طولانی درمان را آغاز کرد.
توتو بعداً در گزارش هفت جلدی خود از فعالیت این کمیسیون نوشت که میخواست این جلسات را به «فضایی تبدیل کند که قربانیان بتوانند داستان آسیبهای خود را با ملت در میان بگذارند». او اساساً عدالت را فقط به عنوان «انتقام و مجازات» نمیدید، بلکه عدالتی را میخواست که به اصلاح روابط از هم گسیخته منجر میشد.
برای او، عفو فقط در حالتی رخ میداد که حقایق کاملاً آشکار شود: «درد تجربهشده هر چه باشد، زخمهای گذشته نباید چرکین شوند. باید باز شوند، تمیز شوند و مرهم بر آنها گذاشته شود تا درمان شوند.»
او در واکنش به اظهارات برخیها که از «عفو ارزان» در جریان این دادگاهها انتقاد داشتند، گفته بود: «یعنی چه ارزان؟ صرفاً برای این که مردم به زندان نمیرفتند؟ در یک فرایند عفو، شما میگویید چه کردهاید و با جزئیات از دهان شما بیرون میآید. این از بین نمیرود. این یک حبس ابد است.»
با این حال تجربه این کمیسیون در آفریقای جنوبی چندان موفقیتآمیز نبود، و دولت فقط تعداد کمی از توصیههای این کمیسیون را اجرا کرد.
توتو و دالای لاما در نخستین سفر یک رهبر بودائیان جهان به آفریقای جنوبی
مبارزاتی که ادامه داشت
یک دهه بعد، در ۲۰۰۷، ریاست گروهی از شخصیتهای بینالمللی با عنوان «پیشکسوتان» (The Elders) را برعهده گرفت که برای حل منازعات در جهان فعالیت میکنند. او همچنین در سال ۲۰۰۹ از دالای لاما و تبت و همچنین اعتراضات مردمی در ایران که در پی انتخابات ریاست جمهوری به راه افتاد، حمایت کرد.
توتو در سال ۲۰۱۰ در ۷۹ سالگی بازنشستگی خود را از مناصبی که داشت اعلام کرد، اما همچنان درباره برخی موضوعات موضعگیری داشت.
او در سال ۲۰۱۱، در واکنش به خودداری دولت آفریقای جنوبی برای اعطای ویزا به دلای لاما برای شرکت در جشن تولد ۸۰ سالگی خود، گفت: «من به شما هشدار میدهم که همانطور که برای مبارزه با رژیم آپارتاید دعا کردیم، برای سرنگونی این دولت که ما را نمایندگی نمیکند، دعا میکنیم.»
بیشتر در این باره:
مردی که با ماندلا تاریخ نوشتدر سال ۲۰۱۳، با انتقاد از فساد، فقر و وضعیت مدارس دولتی در آفریقای جنوبی اعلام کرد که دیگر به جبهه سیاسی کنگره ملی آفریقا که پیشتر علیه آپارتاید مبارزه میکرد، در انتخابات رای نخواهد داد.
او در واقع، این جبهه سیاسی را به انحراف در مسیر خود متهم کرد: «من مبارزه نکردم تا کسانی را که خود را خدا میدانستند سرنگون کنم و دیگران را جایگزین آنان کنم.»
همچنین در سال ۲۰۱۴، یک سال پس از درگذشت نلسون ماندلا تلاشها برای زنده نگاه داشتن او به هر قیمتی را محکوم کرد و به نفع حق کمک به خودکشی موضع گرفت: «چرا عمری را که در پایان است طولانیتر کنیم؟»
در واقع، آنچه باعث شده بود او بر این مسئله تاکید کند، بستری شدنهای مداوم او در بیمارستان به دلیل بیماریاش بود: «من به سالن خروج نزدیکتر هستم تا سالن ورود.»
اکنون تنها تعداد انگشتشماری از کشورها از جمله بلژیک و کانادا و همچنین برخی ایالتهای آمریکا اتانازی یا «مرگ خودخواسته» را مجاز میدانند و مجازات این کار در آفریقای جنوبی ۱۴ سال زندان است.
همچنین توتو مبارزه برای همجنسگراهراسی را در همان سطح مبارزه علیه تبعیض نژادی میدانست و در دفاع از حقوق همجنسگرایان موضعگیری کرد: «من خدای همجنسگراهراس را پرستش نمیکنم... من از رفتن به بهشتی که همجنسگراهراس است خودداری میکنم. نه، من میگویم متأسفم، ترجیح میدهم به طرف مقابل بروم.»
یکی از آخرین حضورهای عمومی توتو برای دریافت واکسن کووید در ۱۷ مه ۲۰۲۱
او در سال ۲۰۲۱ در کارزار واکسیناسیون علیه ویروس کرونا شرکت کرد اما مقابل دوربین حرفی نزد.
این چهره مورد احترام مردم کشورش که به «کمان» یا «طاق» معروف بود، آخرین بار در مراسم ۹۰ سالگی خود در کیپتاون در ماه اکتبر گذشته مقابل انظار عمومی دیده شد. یک ماه بعد، در ماه نوامبر، دور از انظار، در رأیگیری انتخابات محلی شرکت کرد.
پس از درگذشت دزموند توتو، برخی رسانهها او را «وجدان آفریقای جنوبی» توصیف کردند.
هرچند که بسیاری از امیدهای او هرگز محقق نشد، اما در مسیر مبارزههایش، همدلی بسیاری از شخصیتهای جهان را با خود به همراه داشت.
رابرت موگابه دیکتاتور پیشین زیمبابوه علیه او سخن گفته بود، اما نلسون ماندلا درباره او نوشت: «اگر دزموند به بهشت برسد و از ورود او منع شود، هیچ یک از ما وارد نمیشویم.»