تروریستی نامیدن سپاه پاسداران توسط اتحادیه اروپا چه معنا و پیامدهایی دارد؟

وزرای خارجه اتحادیۀ اروپا روز پنج‌شنبه، ۹ بهمن‌ماه، با قرار دادن کل نیروی نظامی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمان‌های تروریستی این اتحادیه موافقت کردند.

این تصمیم پس از سال‌ها مقاومت برخی دولت‌های اروپایی و ۱۰ روز پس از آن اتخاذ شد که جمهوری اسلامی رای سرکوب دور جدید اعتراضات مردمی به کشتار گسترده متوسل شد و جان هزاران نفر را گرفت.

این نخستین بار است که اتحادیه اروپا نام نیروی نظامی رسمی یک کشور را در فهرست سازمان‌های تروریستی خود می‌گنجاند؛ حال نام سپاه پاسداران در کنار گروه‌هایی چون القاعده، داعش، حماس و جهاد اسلامی فلسطین قرار گرفته است.

این امر، جدا از پیامدهای عملی که برای اعضای این نیرو و همچنین کل حکومت دارد، از اهمیتی نمادین هم برخوردار است؛ صرف قرار گرفتن سپاه در کنار نام گروه‌هایی چون داعش و القاعده نشان می‌دهد که این نهاد نظامی و به‌تبع آن حکومت جمهوری اسلامی در عرصهٔ بین‌المللی نیز به‌شدت دچار بحران مشروعیت شده است.

پیامدهای تروریستی خواندن سپاه توسط اتحادیه اروپا در گفت‌وگو با الی گرانمایه

«تروریستی اعلام کردن» در حقوق اتحادیه اروپا یعنی چه؟

در زبان حقوقی اتحادیه اروپا، «تروریستی اعلام کردن» به معنای اضافه شدن یک فرد، گروه یا نهاد به «فهرست تروریستی اتحادیه اروپا» است. این فهرست پس از حملات ۱۱ سپتامبر در آمریکا و برای اجرای قطعنامه ۱۳۷۳ شورای امنیت سازمان ملل ایجاد شد.

مهم‌ترین اثر فوری این فهرست‌گذاری، اعمال «تحریم مالی ضدتروریسم» است. بر اساس توضیح رسمی شورای اتحادیه اروپا، نهادهای فهرست‌شده مشمول این اقدامات می‌شوند:

• مسدودسازی همه وجوه و دارایی‌های مالی در قلمرو اتحادیه اروپا؛
• ممنوعیت در اختیار گذاشتن هرگونه پول، دارایی یا منابع اقتصادی به آن‌ها، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم؛
• تقویت همکاری‌های پلیسی و قضایی بین کشورهای عضو در حوزهٔ جرایم مرتبط با تروریسم.

نکتهٔ مهم این است که در خود سازوکار «فهرست تروریستی اتحادیه اروپا»، تمرکز اصلی بر مسدودسازی دارایی‌ها و منع تأمین منابع مالی است. «ممنوعیت سفر» لزوماً بخشی از این فهرست نیست اما در قالب برخی قوانین تحریمی دیگر اعمال می‌شود؛ هرچند در عمل، افراد وابسته به نهادهای فهرست‌شده ممکن است با محدودیت‌های جدی در صدور ویزا یا اقامت مواجه شوند.

پیامدهای عملی برای سپاه و شبکه‌های مرتبط

از نظر عملی، از آن‌جا که اتحادیه اروپا طی سال‌های گذشته بخش‌های گسترده‌ای از سپاه و مقام‌های جمهوری اسلامی را در قالب تحریم‌های حقوق‌بشری و تحریم‌های مرتبط با برنامه‌های موشکی و پهپادی هدف قرار داده بود، برخی تحلیلگران معتقدند آثار اقتصادی مستقیم این تصمیم ممکن است محدود باشد.

اتحادیه اروپا در خرداد ۱۴۰۳ نیز وزیر دفاع جمهوری اسلامی، فرمانده نیروی قدس سپاه و قرارگاه مرکزی خاتم‌الانبیا و فرمانده آن را به دلیل نقش در ارسال موشک و پهپادهایی که علیه اسرائیل و اوکراین استفاده شده‌اند، تحریم کرده بود.

با این حال، قرار گرفتن کل سپاه در چارچوب «ضدتروریسم» پیامدهای حقوقی گسترده‌تری دارد:

• هر دارایی، حساب بانکی یا منبع مالی منتسب به سپاه در اتحادیه اروپا، در صورت شناسایی، باید فوراً مسدود شود؛
• هرگونه ارائه پول، خدمات، تجهیزات یا منابع اقتصادی به سپاه، حتی از طریق واسطه‌ها یا شرکت‌های پوششی، می‌تواند نقض مقررات محسوب شود؛
• همکاری پلیسی و قضایی میان کشورهای عضو برای ردیابی شبکه‌های مالی و ارتباطات مرتبط تقویت می‌شود.

برای بانک‌ها و شرکت‌های اروپایی نیز «ریسک انطباق» به‌شدت افزایش می‌یابد. هر معامله‌ای که حتی شائبهٔ منفعت‌رسانی مستقیم یا غیرمستقیم به سپاه را داشته باشد، می‌تواند به مسدودسازی تراکنش، گزارش‌دهی اجباری یا لغو قرارداد منجر شود. در عمل، مؤسسات مالی معمولاً رویکردی محافظه‌کارانه‌تر اتخاذ می‌کنند و دامنهٔ همکاری‌های اقتصادی مرتبط با ایران تنگ‌تر می‌شود.

پیامدهای کیفری؛ چه چیز جرم محسوب می‌شود؟

در این زمینه دو لایه از اقدامات به‌طور جداگانه مطرح است: پیامدهای تحریمی (اداری–مالی)
مانند مسدود کردن دارایی‌ها و منع ارائه منابع مالی یا اقتصادی؛ و پیامدهای کیفری (بر اساس قوانین ملی کشورهای عضو).

کشورهای عضو اتحادیه اروپا، در چارچوب دستورالعمل ویژه دربارهٔ مبارزه با تروریسم و قوانین داخلی خود، معمولاً جرائمی چون تأمین مالی تروریسم، کمک مادی یا تدارکاتی، یا مشارکت و تسهیل فعالیت گروه تروریستی را پیش‌بینی کرده‌اند. میزان مجازات، از جمله حبس یا جریمه، در هر کشور متفاوت است.

شادی صدر، وکیل فعال حقوق بشر، پیامدهای حقوقی این اقدام را با انتشار متنی در شبکهٔ ایکس چنین برشمرده است:

مسدود شدن دارایی‌ها
تمام دارایی‌ها، حساب‌های بانکی و منابع مالی سپاه و افراد وابسته به آن در اتحادیه اروپا فوراً مسدود می‌شود و هرگونه انتقال پول یا منابع به آن‌ها ممنوع خواهد بود.

ممنوعیت تأمین مالی و حمایت
هر نوع پرداخت، ارائه خدمات، کمک مالی یا حمایت مستقیم و غیرمستقیم از سپاه جرم محسوب می‌شود و می‌تواند منجر به پیگرد کیفری افراد و شرکت‌ها شود.

محدودیت سفر و تردد در اروپا
افراد مرتبط با سپاه با ممنوعیت ورود یا عبور از کشورهای عضو اتحادیه اروپا مواجه می‌شوند و ویزا یا مجوز اقامت آن‌ها ممکن است لغو شود.

جرم‌انگاری همکاری و تبلیغ
هرگونه همکاری، عضویت، تبلیغ، جذب نیرو یا حمایت رسانه‌ای از سپاه می‌تواند در کشورهای عضو اتحادیه اروپا جرم کیفری تلقی شود.

تقویت همکاری‌های پلیسی و قضایی بین‌المللی
قرار گرفتن نام سپاه در فهرست تروریستی اتحادیه اروپا، زمینه را برای ردیابی، تعقیب قضایی، استرداد متهمان و تبادل اطلاعات امنیتی میان کشورهای عضو تقویت می‌کند.

قطع ارتباط با نظام مالی اروپا
بانک‌ها و مؤسسات مالی اروپایی موظف به قطع هرگونه ارتباط مالی با سپاه هستند و دسترسی سپاه و شبکه بزرگش به شبکه بانکی بین‌المللی به‌شدت محدود خواهد شد.

این وکیل و فعال حقوق بشر همچنین گفته است «در چارچوب حقوقی اتحادیه اروپا، صرفِ انجام خدمت سربازی اجباری در سپاه "عضو" سپاه بودن به‌حساب نمی‌آید، مگر این‌که فرد نقش عملیاتی، امنیتی یا اطلاعاتی فعال داشته باشد، پس از پایان سربازی، همکاری مستمر یا داوطلبانه با سپاه داشته باشد و در فعالیت‌هایی که به‌طور مشخص نقض حقوق بشر یا اقدامات تروریستی تلقی شده‌اند، مشارکت کرده باشد».

جایگاه سپاه در ساختار قدرت ایران

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی قدرتمندترین شاخهٔ نیروهای مسلح ایران است که به‌طور مستقل از ارتش جمهوری اسلامی فعالیت می‌کند و همچون دیگر نهادهای نظامی این کشور مستقیماً به علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، پاسخگو است.

این نهاد بلافاصله پس از انقلاب ۱۳۵۷ به دستور روح‌الله خمینی برای «حفاظت از انقلاب اسلامی» تأسیس شد و اکنون به سازمانی چندشاخه با نیروهای زمینی، دریایی، هوافضا، اطلاعات و یگان‌های ویژه تبدیل شده است.

سپاه همچنین کنترل نیروی بسیج و نیروی قدس، شاخه برون‌مرزی خود، را در دست دارد؛ نیرویی که به‌واسطهٔ آن از گروه‌های شبه‌نظامی در منطقه معروف به نیابتی‌های جمهوری اسلامی حمایت می‌کند.

این نهاد با در اختیار داشتن بیش از ۱۸۰ هزار نیرو، نقشی محور در امنیت داخلی ایران، کنترل مرزها و برنامه‌های موشکی ایفا می‌کند و در عین حال از طریق تسلط بر صنایع و زیرساخت‌های کلیدی، نفوذ اقتصادی قابل توجهی در اغلب زمینه‌ها دارد.

اروپا در کنار آمریکا و کانادا

با این تصمیم، اتحادیه اروپا به جمع آمریکا و کانادا پیوسته است. ایالات متحده در سال ۱۳۹۸ سپاه پاسداران را در فهرست سازمان‌های تروریستی خارجی قرار داد و کانادا که پیش‌تر نیروی قدس سپاه را تروریستی شناخته بود، در سال ۱۴۰۳ کل سپاه را گروهی تروریستی اعلام کرد.

در مجموع، هرچند آثار اقتصادی فوری این اقدام ممکن است به دلیل تحریم‌های گستردهٔ پیشین محدود به نظر برسد، اما وارد کردن سپاه به چارچوب رسمی «ضدتروریسم» اتحادیه اروپا از نظر حقوقی، بانکی و سیاسی گامی کم‌سابقه است که هم بر فضای تعاملات مالی مرتبط با ایران اثر می‌گذارد و هم پیام روشنی دربارهٔ ارزیابی اروپا از نقش این نهاد در تحولات داخلی و منطقه‌ای ارسال می‌کند.