در پی اعلام دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، مبنی بر اعمال تعرفهٔ ۲۵ درصدی بر هر کشوری که با ایران دادوستد کند، دامنهٔ فشار واشینگتن از خود ایران فراتر رفته و شرکای تجاری تهران را نیز در بر گرفته است؛ اقدامی که همزمان با گستردهترین اعتراضات ضدحکومتی سالهای اخیر در ایران و افزایش نگرانیها در بازار جهانی نفت مطرح میشود.
دونالد ترامپ در دو هفتهٔ اخیر و همزمان با اعتراضات سراسری در ایران، بارها به مقامهای جمهوری اسلامی هشدار داده بود که در صورت ادامهٔ کشتار معترضان، آمریکا از مردم ایران حمایت خواهد کرد.
اکنون و در حالی که واشینگتن همزمان گزینههای مختلف، از فشارهای اقتصادی تا سناریوهای نظامی، را بررسی میکند، اعمال این تعرفهها میتواند نخستین گام عملی آمریکا برای تشدید فشار بر جمهوری اسلامی و دشوارتر کردن تجارت خارجی ایران باشد.
ترامپ گفته است این تعرفه «از همین حالا» اجرا میشود، اما هنوز سند رسمی یا توضیح حقوقی دربارهٔ مبنای این تصمیم منتشر نشده است. با این حال، به نوشتۀ واشینگتنپست، چند تحلیلگر تجاری گفتهاند که دولت آمریکا احتمالاً به قانون «اختیارات اقتصادی اضطراری بینالمللی» مصوب سال ۱۹۷۷ تکیه کرده است؛ همان قانونی که سال گذشته نیز برای بخش بزرگی از اقدامات تعرفهای دولت ترامپ به کار گرفته شد. اعتبار حقوقی آن اقدامات اکنون در دیوان عالی آمریکا در حال بررسی است و رأی آن میتواند بهزودی صادر شود.
از سوی دیگر، در عمل، تعرفهها معمولاً با فاصلهٔ زمانی اجرا میشوند تا واردکنندگان فرصت تغییر مسیر تجاری داشته باشند؛ نکتهای که دربارهٔ این تصمیم هنوز روشن نیست.
فشار مضاعف بر چین
در مجموع، تهدید تعرفهای ترامپ تنها ابزاری علیه تهران نیست، بلکه بهطور مستقیم کشورهایی مانند چین، هند و ترکیه را نیز در برابر یک انتخاب دشوار قرار میدهد: ادامهٔ تجارت با ایران با هزینهٔ بالاتر در روابط با آمریکا، یا کاهش همکاری با تهران با پیامدهای اقتصادی و انرژیمحور برای خودشان.
ایران که عضو سازمان کشورهای صادرکنندهٔ نفت، اوپک، است، بنا بر دادههای بانک جهانی در سال ۲۰۲۲ به ۱۴۷ شریک تجاری صادرات داشته است. مهمترین شرکای ایران شامل چین، چند کشور شرق آسیا، عراق، امارات متحده عربی، ترکیه و آلمان بودهاند. بزرگترین قلم صادراتی ایران از نظر ارزش، سوخت و فرآوردههای انرژی است و در مقابل، واردات عمدتاً شامل کالاهای واسطهای، ماشینآلات و تجهیزات، و همچنین محصولات کشاورزی است.
در میان همهٔ این کشورها، چین مهمترین شریک تجاری ایران بهشمار میرود. طبق دادههای بانک جهانی، ارزش صادرات ایران به چین در سال ۲۰۲۲ حدود ۲۲ میلیارد دلار بوده که بیش از نیمی از آن را سوخت تشکیل داده است.
واردات ایران از چین نیز در همان سال حدود ۱۵ میلیارد دلار برآورد شده است. بر پایهٔ دادههای شرکت تحلیلی کپلر، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران به چین رفته و چین بهطور میانگین روزانه حدود یک میلیون و ۳۸۰ هزار بشکه نفت ایران وارد کرده است؛ رقمی که بیش از ۱۳ درصد کل واردات دریایی نفت چین را تشکیل میدهد.
بیشتر در این باره: تخفیفهای نفتی ایران به چین به «بالاترین حد خود» در بیش از یکسال گذشته رسیدخریداران اصلی این نفت در چین پالایشگاههای خصوصیاند که بیشتر در استان شاندونگ فعالیت میکنند و در ادبیات بازار به «تیپات» (قوری) معروفاند. این پالایشگاهها به دلیل حاشیهٔ سود اندک و رکود نسبی تقاضای داخلی، به نفت ارزانتر وابستهاند.
شرکتهای بزرگ دولتی چین از سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به بعد از خرید مستقیم نفت ایران خودداری کردهاند. نفت سبک ایران در ماههای اخیر حدود ۸ تا ۱۰ دلار در هر بشکه ارزانتر از نفت برنت تحویلی به چین معامله شده و همین تخفیف قابلتوجه، انگیزهٔ اصلی ادامهٔ خرید برای پالایشگاههای خصوصی بوده است. در عین حال، به گفتهٔ کپلر، ایران حجم بالایی نفت ذخیرهشده روی آب دارد که معادل حدود ۵۰ روز تولید است و همین مازاد عرضه به افزایش تخفیفها دامن زده است.
واکنش چین
پکن اکنون اعلام کرده که تحریمهای یکجانبهٔ آمریکا را به رسمیت نمیشناسد و تجارت با ایران را «قانونی» میداند. سخنگوی وزارت خارجهٔ چین روز سهشنبه ۲۳ دی گفته است که «در جنگ تعرفهای، برندهای وجود ندارد» و چین از «حقوق و منافع مشروع» خود دفاع خواهد کرد.
سفارت چین در واشینگتن نیز با انتقاد از تحریمهای فرامرزی، گفته است که «فشار و اجبار راهحل مسائل نیست.» در عمل، بخشی از نفت ایران با برچسب کشورهایی مانند مالزی یا اندونزی وارد چین میشود و از تابستان ۲۰۲۲ به بعد در آمار رسمی گمرک چین نامی از ایران بهعنوان مبدأ دیده نمیشود.
سهم تبادلات ایران با دیگر کشورها
دیگر شرکای تجاری ایران نیز هرچند در مقایسه با چین سهم کوچکتری دارند، اما در صورت اجرای گستردهٔ این تعرفهها میتوانند تحت فشار قرار گیرند.
حجم تجارت دوجانبهٔ هند و ایران در ۱۰ ماه نخست سال ۲۰۲۵ حدود یک میلیارد و ۳۴۰ میلیون دلار بوده و صادرات هند عمدتاً شامل برنج باسماتی، میوه، سبزیجات و دارو بوده است. صادرات ایران به ترکیه در سال ۲۰۲۲ حدود ۵ میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار و واردات از ترکیه حدود ۶ میلیارد و ۱۰۰ میلیون دلار گزارش شده است. صادرات ایران به آلمان در همان سال ۱۷۸ میلیون دلار و واردات از آلمان نزدیک به ۱ میلیارد و ۹۰۰ میلیون دلار بوده است. مبادلات ایران با ژاپن و کرهٔ جنوبی در سال ۲۰۲۵ بسیار محدود و در حد چند صد میلیون دلار یا کمتر بوده است.
به گفتۀ کارشناسان، بنابر این با در نظر گرفتن این آمارها، اگر این تهدید بهطور عملی اجرا شود، فشار اصلی آن از سه مسیر بر حکومت ایران وارد خواهد شد: کاهش درآمدهای ارزی؛ دشوارتر شدن و پرهزینهتر شدن واردات؛ و افزایش ریسکهای مالی و لجستیکی که در نهایت میتواند دولت را در تأمین بودجه، مهار تورم و حفظ شبکههای تجاری با چالشهایی بس جدیتر روبهرو کند.
بازار جهانی نفت نیز به این تحولات واکنش نشان داده است. بانک بارکلیز برآورد کرده که ناآرامیهای ایران حدود ۳ تا ۴ دلار در هر بشکه بهعنوان «ریسک ژئوپولیتیک» به قیمت نفت افزوده است. به نوشته خبرگزاری رویترز، تحلیلگران میگویند هرگونه تشدید بحران، چه از مسیر تحریمهای سختتر و چه از مسیر بیثباتی داخلی یا درگیری نظامی، میتواند عرضهٔ نفت را مختل کرده و قیمتها را بالاتر ببرد.