هفتاد و ششمین دورهٔ جشنوارهٔ فیلم برلین چند روزی است که در پایتخت آلمان آغاز شده است.
این جشنواره که به رویکرد سیاسی و اجتماعی در برنامههایش معروف است، از سینماگران ایرانی هم در این دوره دو فیلم بلند و دو فیلم کوتاه را نمایش میدهد؛ فیلمهایی که عموماً خارج از جریان سینمای رسمی و مجوزدار ایران تولید شدهاند و روایتگر مضامینی کمترگفتهشده از جامعهٔ ایران هستند.
یکی از این فیلمها «رویا» ساختهٔ مهناز محمدی است که در بخش پانوراما به نمایش درآمده است. این فیلم دربارهٔ یک زن معلم زندانی سیاسی در اوین است که مجبور است بین تندادن به انجام اعتراف اجباری تلویزیونی یا ماندن در سلول انفرادی یکی را انتخاب کند.
مهناز محمدی، کارگردان فیلم «رویا»، پیشتر با ساخت مستندهایی چون «کوچنامه» و «زنان بدون سایه» با مضامین اجتماعی در ایران شناخته میشد و نخستین فیلم بلندش به نام «پسر، مادر» سه سال پیش در جشنوارهٔ فیلم تورنتو به نمایش درآمد.
او بارها در ایران بازداشت شده و خود تجربهٔ زندان دارد.
خانم محمدی در گفتوگو با رادیو فردا فیلمش را دربارهٔ تجربهٔ زندان نمیداند، بلکه آن را اثری دربارهٔ تنهایی انسان در مواجهه با انکار حقیقت توصیف میکند: «فیلم رویا از یک تجربهٔ شخصی من شروع نشده، از یک سؤال شروع شده؛ اینکه وقتی خشونت اتفاق میافتد، چه چیزی در انسان از بین میرود؟ ما معمولاً فکر میکنیم زندان فقط محدودکردن بدن است، اما تجربهای که برای خیلیها در ایران اتفاق افتاده این است که فقط زندان فیزیکی نیست. یک چیز عمیقتری اتفاق میافتد. آدم کمکم به حافظهٔ خودش شک میکند. به آن چیزی که دیده و شنیده، حتی به خودش شک میکند.»
مهناز محمدی در ادامه میگوید: «رویا برای بازسازی واقعیت نبود. تلاش کردم یک تجربهٔ درونی از این وضعیت را بسازم. فیلم بیشتر دربارهٔ سلول و زندان نیست، دربارهٔ تنهایی انسان است در مواجههٔ اجباری با انکار حقیقت. در فیلم شخصیت اصلی مجبور نیست فقط اعتراف کند، بلکه مجبور است روایت خودش را از واقعیت کنار بگذارد. اینجا است که مسئله دیگر فقط سیاسی نیست، مسئلهٔ هویت انسان است.»
کارگردان فیلم «رویا» تأکید میکند که نمیخواسته فیلم صرفاً دربارهٔ یک کشور یا زندان باشد: «این تجربه برای خیلیها آشناست، وقتی که قدرت میخواهد همهچیز را نه فقط رفتار، بلکه حافظه و حتی روایت انسان را کنترل بکند. برای من «رویا» دربارهٔ مقاومت قهرمانانه نیست، بلکه دربارهٔ شکنندگی انسان است که حتی در سکوت، حافظه راهی برای زندانماندن پیدا میکند.»
فیلم «رؤیا» در ایران و گرجستان فیلمبرداری شده و ملیسا سوزن، بازیگر معروف ترکیهای که از جمله در فیلم «خواب زمستانی» نوری بیلگه جیلان بازی کرده، ایفاگر نقش اصلی آن است. در کنار او چهرههای شناختهشدهای چون مریم پالیزبان و حمیدرضا جاودان بازی میکنند.
این فیلم در زمانی به نمایش درمیآید که جشنوارههای مهم بینالمللی در سالهای اخیر نمایشگر طیفی از آثار انتقادی سینماگران ایرانی بودهاند که به شکل آشکاری ساختار حاکم بر ایران را به چالش میکشند.
مهناز محمدی اما میگوید انتظار دارد مخاطب ایرانی فیلمش را یک اثر سیاسی نداند: «امیدوارم مخاطب ایرانی این فیلم را یک داستان سیاسی نبیند، بلکه بهعنوان یک تجربهٔ انسانی ببیند و بتواند خودش را پیدا بکند که در کجا قرار دارد. فهمیدن و درکش به ما کمک میکند برای ادامهٔ مسیرمان، چون ما هنوز راه طولانی در پیشِ رو داریم.»
نمایش فیلم «رویا» در جشنوارهٔ برلین با چهلمین روز کشتهشدگان اعتراضهای دیماه همزمان شد و سازندگان این فیلم به همین مناسبت، در بیانیهای با این متن، نمایش فیلمشان را به آنها تقدیم کردند:
«نمایش «رویا» همزمان شده با چهلم عزیزانی که در ایران کشته شدند.
در فرهنگ ما، چهلم پایان سوگ نیست.
شروعِ گفتن است.
چهل روز طول میکشد تا یک فقدان از شوکِ خاموش عبور کند و به کلمه برسد.
تا خانوادهها بتوانند نام را بلند بگویند.
تا یک انسان، از «عدد» دوباره به «چهره» برگردد.
«رویا» دربارهٔ حافظه است.
دربارهٔ زنی که میان گذشته و اکنون ایستاده و سعی میکند چیزی را به یاد بیاورد که جهان ترجیح میدهد فراموش شود.
این نمایش به کسانی تقدیم میشود که نامشان هنوز کامل گفته نشده و به مادرانی که هنوز منتظرند کسی در بزند.
سینما نمیتواند عدالت بیاورد،
اما میتواند اجازه ندهد سکوت کامل شود.»
در کنار فیلم «رویا»، دیگر فیلم بلند ایرانی حاضر در جشنوارهٔ برلین ۲۰۲۶ «سزارین ویکند» ساختهٔ محمد شیروانی با مضمونی دربارهٔ رابطهٔ دو مرد جوان است که در بخش فوروم به نمایش درمیآید.
این فیلم از نظر نمایش رابطهٔ صمیمی دو مرد جوان اثری متفاوت با نمونههای مرسوم سینمای ایران محسوب میشود.
دو فیلم کوتاهی هم که از سینماگران ایرانی در جشنوارهٔ برلین نمایش داده میشود، مضامینی سیاسی دارند.
فیلم «خاطرات یک پنجره» روایت تلاشهای شهروندان برای ثبت سرکوب اعتراضها در ایران است. این فیلم به کارگردانی مهرانه سلیمیان و امین پاکپرور در بخش نسل به نمایش درمیآید.
فیلم کوتاه دیگر به نام «میوههای ناامیدی» در بخش فوروم نمایش داده میشود و دربارهٔ یک فیلمساز ایرانی است که هنگام ساخت مستندی دربارهٔ جنگ غزه، ناگهان با آغاز جنگ ۱۲روزهٔ ایران و اسرائیل مجبور به تغییر محل زندگیاش میشود. نیما نساج کارگردان این فیلم است.
