با انتخاب مجتبی خامنهای به رهبری سوم، جمهوری اسلامی به تناقضی تاریخی رسید: انتقال قدرت از پدر به پسر که حامیان حکومت آن را انتقال قدرت از «صالح به صالح» میخوانند.
جمهوری اسلامی با وعدهٔ پایان دادن به سلطنت موروثی متولد شد. همین مسئله تناقضی را آشکار میکند که در قلب روایت رسمی جمهوری اسلامی قرار دارد.
روحالله خمینی در درسهای مشهور «ولایت فقیه» در نجف صراحتاً گفته بود: «اسلام سلطنت و ولایتعهدی ندارد.» خمینی در ماههای پیش از انقلاب، در ۲۲ آبان ۱۳۵۷، هم دربارهٔ جانشینی فرزند شاه هشدار داد که ملت ایران نمیتواند بپذیرد «پسرِ همان پدر» دوباره بر کشور حکومت کند.
علی خامنهای، رهبر دوم جمهوری اسلامی، نیز طی دهههای بعد همین روایت را بارها تکرار کرد. او در یکی از سخنرانیهایش در سال ۱۳۹۲ گفت: «سلطنت موروثی مردود است.» او پیش از آن، در مراسم سالگرد درگذشت آیتالله خمینی در خرداد ۱۳۸۴، نیز تأکید کرده بود که در جمهوری اسلامی «مسئولیت موروثی نداریم».
در همین چارچوب، علی خامنهای در سخنرانی دیگری دربارهٔ ماهیت سلطنت گفت: «یکی از مرتجعترین حکومتها را داشتیم؛ سلطنت موروثی بود. یک نفر بمیرد، مردم مجبور باشند فرزند او را در هر سنی و با هر شرایطی به حاکمیت مطلق قبول کنند؛ نه معیاری، نه علمی، نه تقوایی، نه عقلی، هیچچیز ملاک نباشد.»
با این حال، آیتالله خامنهای در دیدگاهی دیگر بر این باور بود که «حکومت بر اساس ولایت در اسلام، با حکومتهای مستبد و دیکتاتوری و یا سلطنت خاندانی و وراثت خالی که بدون فضایل شکل میگیرند، سازگار نیست و اگر فردی بدون ارتباط با مردم، با وراثت و جانشینیِ نسبی ـ منهای فضایل و کیفیات حقیقی که در حکومت شرط است ـ در رأس کار قرار گیرد، این ولایت نیست.»
به نظر میرسد از دیدگاه علی خامنهای، اگر فردی دارای فضایل و کیفیات حقیقی باشد، وراثت و جانشینی نسبی بهخودیِ خود مانعی برای رهبری نیست.
هرچند بحث جانشینی مجتبی خامنهای سالها پیش نیز در فضای سیاسی ایران مطرح شده بود، اکنون با رهبری او، میتوان گفت «ولایت موروثی» نیز عملاً تحقق یافته است.
محمود محمدی عراقی، عضو مجلس خبرگان رهبری، پیشتر گفته بود نام مجتبی خامنهای دستکم دو بار در این مجلس برای جانشینی مطرح شده بود. به روایت او، حتی از علی خامنهای برای بررسی نام پسرش در خبرگان اجازه خواسته شد، اما رهبر جمهوری اسلامی با این موضوع مخالفت کرده و گفته بود: «نخیر؛ دور این مسئله را خط بکشید!»
محمدی عراقی همچنین روایت کرده است زمانی که محمد یزدی، رئیس پیشین مجلس خبرگان و عضو کمیسیون تعیین رهبر، دربارهٔ صلاحیت علمی یکی از فرزندان رهبر بحثی مطرح کرده بود، علی خامنهای با رد این موضوع گفته بود: «این کار شما شبههٔ مسئلهٔ موروثی بودن رهبری را ایجاد میکند.»
این واکنشها نشان میدهد که حتی در درون ساختار قدرت نیز مسئلهٔ جانشینی خانوادگی از همان ابتدا بهعنوان موضوعی حساس درک میشد.
در سالهای اخیر، چهرهها و رسانههای نزدیک به حکومت بارها با انتقاد از «احیای سلطنت» و بازگشت رضا پهلوی، آن را نشانهٔ بازگشت یک نظام موروثی دانستهاند.
اما با انتخاب مجتبی خامنهای به رهبری، انتقادی که سالها از سوی حاکمان جمهوری اسلامی متوجه سلطنت پهلوی بود، به آینهای در برابر خود جمهوری اسلامی تبدیل شد.
میرحسین موسوی، نخستوزیر پیشین ایران، در مرداد ۱۴۰۱ در نامهای از زندان خانگی نسبت به احتمال جانشینی خانوادگی در رأس قدرت هشدار داده و نوشته بود: «بوی ستمشاهی به مشام میرسد… مگر سلسلههای ۲۵۰۰ ساله بازگشتهاند که فرزندی پس از پدرش به حکومت برسد؟»
برای فهم این تناقضها، باید به خود مجتبی خامنهای نیز نگاه کرد. او نه چهرهای شناختهشده در عرصهٔ عمومی ایران بوده و نه، برخلاف پدرش، در حافظهٔ عمومی با سخنرانیهای پیدرپی شناخته میشود.
اکثریت جامعهٔ ایران او را نمیشناسند و در ذهن بخشی از جامعه، او بیشتر چهرهای پشتپرده بوده تا یک سیاستمدار عمومی. حتی رزومه و کارنامهای که این روزها حامیان حکومت تلاش میکنند از او منتشر کنند، عملاً «هیچ» است.
در سالهای گذشته نام او بیشتر در ارتباط با حلقههای قدرت در بیت رهبری و نهادهای امنیتی مطرح شده است. برای بسیاری از ناظران، مهمترین ویژگی او نه یک کارنامهٔ مستقل سیاسی بلکه نسبت خانوادگیاش با رهبر پیشین است که شرایط جنگی امروز نیز زمینه را برای معرفی او بهعنوان جایگزین علی خامنهای هموارتر کرد.
وضعیتی که ابوالفضل قدیانی، زندانی سیاسی در اوین، آن را «زشتترین جلوهٔ خیمهشببازی» حکومت برای بقای خود خوانده و ریشهٔ موروثی شدن رهبری جمهوری اسلامی را «توطئه و دسیسه» خود علی خامنهای طی سالها سرکوب و ایجاد خفقان عنوان کرده است.
نظامی که میگفت برای پایان دادن به انتقال موروثیِ قدرت سلطنتی انقلاب کرده است، اکنون در حساسترین لحظهٔ حیات خود، قدرت را در بالاترین سطح از ولایتِ پدر به پسر منتقل کرده است؛ آن هم پسری که در کارنامهٔ خالی و «هیچ از هیچ» او، تنها فرزندِ رهبر بودن ثبت شده است.
