فرستادهٔ ویژهٔ چین در امور خاورمیانه اخیراً روایت پرجزئیاتی از یک سفر زمینی خطرناک در منطقهای جنگی ارائه داد، اما این روایت با زبان خشک و کلیشهای و پیشنهادهای صلح معمولِ دیپلماتهای این کشور تفاوت داشت.
ژای جون در اواخر ماه گذشته میلادی در پکن به خبرنگاران گفت: «بسته شدن حریم هوایی برخی از کشورهایی که به آنها سفر کردیم، باعث لغو پروازها شد و ما مجبور شدیم با خودرو سفر کنیم. در طول مسیر، صدای آژیر حملهٔ هوایی را شنیدیم و شاهد رهگیری موشکها بودیم.» روزنامهٔ چاینا دیلی، ارگان انگلیسیزبان حزب کمونیست چین، این اظهارات را منتشر کرده است.
این روایت بهطور مستقل تأیید نشده، اما سفر ژای از کشورهای حوزهٔ خلیج فارس نشاندهندهٔ علاقهٔ شدید چین به پایان سریع جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران است؛ بحرانی که برای پکن چالشی تازه بهشمار میرود.
از آن زمان، محاصرهٔ بنادر جنوبی ایران از سوی آمریکا ممکن است تمایل چین برای کاهش تنشها، بازگشایی مسیرهای کشتیرانی و ازسرگیری جریان تجارت را بیشتر کرده باشد. اظهارات دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، نیز حاکی از آن بود که تلاشهای دقیقهنودی چین به تصمیم ایران برای پذیرش پیشنهاد آتشبس دوهفتهای با میانجیگری پاکستان کمک کرده است.
گزارشهایی در نیویورکتایمز و واشینگتنپست، بهنقل از مقامهای ایرانی، نیز به فشارهای پشتپردهٔ چین برای ترغیب تهران به کاهش تنش اشاره دارند.
با این حال، کارشناسانی که با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفتوگو کردهاند، میگویند هرچند چین احتمالاً مهمترین متحد ایران است، اما ممکن است اهرمهای دیپلماتیک و اقتصادی کافی برای وادار کردن تهران به امتیازدهی را در اختیار نداشته باشد. همچنین پکن ممکن است تمایلی به ایفای نقش میانجیِ جدی در یک توافق صلح نداشته باشد.
اهرمهایی که کار نمیکنند
روی کاغذ، چین ابزارهای متعددی برای فشار بر ایران در اختیار دارد تا آن را به میز مذاکره بکشاند.
چین حدود ۹۰ درصد نفت ایران را میخرد و کالاهای زیادی به این کشور میفروشد. بر اساس دادههای «اطلس پیچیدگی اقتصادی دانشگاه هاروارد»، این کالاها در سال ۲۰۲۴ شامل موتور و قطعات خودرو، تجهیزات پزشکی، فلزات، منسوجات، تخمهٔ آفتابگردان و مواد شیمیایی بوده است. با توجه به اقتصاد بهشدت تحریمشدهٔ ایران، این روابط یک شریان حیاتی اقتصادی برای تهران محسوب میشود.
علی واین، مشاور ارشد گروه بینالمللی بحران در واشینگتن، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید: «تصور میکنم چین اکنون بیشتر از یک یا دو هفتهٔ پیش فشارهای پشتپرده اعمال میکند، اما محدودیتهایی برای تأثیر این فشارها وجود دارد.»
بهگفتهٔ او، «وقتی درگیر یک نبرد برای بقا هستید و یک بازیگر خارجی از شما میخواهد خویشتنداری کنید، پاسخ شما این است که ‘ما در شرایط بسیار سختی قرار داریم.’»
آندریا گیسلی، کارشناس چین در دانشگاه اکستر که اکنون در شانگهای است، دیدگاه مشابهی دارد. او تأکید میکند که هرگونه اقدام اقتصادی زمانبر خواهد بود.
او میگوید: «اگر چین بخواهد بر ایران فشار بیاورد، مثلاً با درخواست تخفیف بیشتر در خرید نفت یا کاهش واردات نفت یا قطع برخی کالاها، میتواند این کار را انجام دهد. اما این رابطه دوطرفه است و به واکنش ایران هم بستگی دارد.»
بهگفتهٔ گیسلی، «در حال حاضر، اولویت ایران حل بحران فوری است نه اینکه به اقدام احتمالی چین در یک یا دو ماه آینده فکر کند.»
در کنار این، اهرم دیپلماتیک نیز مطرح است. پکن در کنار مسکو، یکی از مهمترین حامیان حکومت ایران در سازمان ملل و سایر نهادهای بینالمللی است.
وانگ یی، وزیر خارجهٔ چین، در هفتههای اخیر تماسهای متعددی با همتایان خود داشته است. این موضوع را مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجهٔ چین، اعلام کرده است. پکن در تلاش است میان استفاده از روابط دیپلماتیک برای رسیدن به توافق و پرهیز از درگیر شدن در جنگ، تعادل برقرار کند.
گیسلی میگوید قطع این حمایت دیپلماتیک یک «سناریوی افراطی» خواهد بود و تأثیر آن از اقدامات اقتصادی کمتر است. چین همچنین تمایلی ندارد روابط خود را با متحدی که بهگفتهٔ واین، «نارضایتیهای مشترکی» با واشینگتن دارد، تضعیف کند.
چین زمان دارد، اما نه برای همیشه
چین بهعنوان بزرگترین صادرکنندهٔ جهان، علاقهٔ زیادی به بازگشایی تنگهٔ هرمز دارد. بسته شدن این مسیر، اختلال گستردهای در اقتصاد جهانی ایجاد کرده و در صورت تداوم، تقاضا برای کالاهای چینی را کاهش میدهد.
حدود ۴۰ درصد نفت و ۳۰ درصد گاز طبیعی مایع وارداتی چین نیز از این تنگه عبور میکند، از جمله از کشورهای حوزهٔ خلیج فارس که در جریان حدود ۴۰ روز جنگ هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفتهاند.
اگرچه ذخایر راهبردی نفت چین که سال گذشته و در دورهٔ افت قیمت ابناشته شده، به این فعلاً کشور فرصت میدهند، اما پکن طی دو تا سه ماه آینده ناچار است واردات خود را افزایش دهد.
این مسئله یکی دیگر از جنبههای پیچیدهٔ وضعیت چین را نشان میدهد. هرچند ایران متحد مهمی است، روابط با دیگر بازیگران خاورمیانه نیز برای پکن اهمیت زیادی دارد.
اریکا داونز، پژوهشگر ارشد در دانشگاه کلمبیا، میگوید: «چین میخواهد روابط خوبی هم با ایران و هم با کشورهای خلیج فارس داشته باشد. اما به نظر من کشورهای خلیج فارس بهدلیل روابط اقتصادی، برای چین مهمتر هستند.»
بهگفتهٔ داونز، «این روابط فقط به واردات نفت و گاز محدود نمیشود، بلکه پروژههای انرژی تجدیدپذیر و سایر همکاریهای اقتصادی را هم شامل میشود.»
چین همچنین سرمایهگذاریهای گستردهای در زیرساختهای کشورهای خلیج فارس انجام داده است، از جمله در بنادر، مجتمعهای صنعتی و تأسیسات آبشیرینکن. برخی از این پروژهها در حملات ایران آسیب دیدهاند.
سفر پرخطر ژای جون یادآور تلاش چین برای حفظ روابط با این کشورها است، حتی در شرایطی که متحدش آنها را هدف قرار داده است. در همین هفته، شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، برای گفتوگو به پکن سفر کرد.
گیسلی میگوید: «این دیدار باید بسیار دشوار بوده باشد. امارات شریک اقتصادی نزدیک چین است، اما در طرف مقابلِ این بحران قرار دارد. چین نمیخواهد طرفی را انتخاب کند.»
اما بیطرف ماندن ممکن است روزبهروز دشوارتر شود.
حمایت چین از حکومت ایران، از جمله وتوی قطعنامهٔ ارائهشده از سوی بحرین در شورای امنیت در ۷ آوریل، این روابط را تحت فشار قرار داده است.
علی واین میگوید: «هرچه این جنگ و بحران انرژی طولانیتر شود، خطر آسیب دیدن روابط چین با کشورهای خلیج فارس بیشتر میشود. حفظ توازن میان ایران و این کشورها پیش از جنگ هم دشوار بود و اکنون سختتر خواهد شد.»
عامل ترامپ
عامل مهم دیگری که بر تصمیمگیری چین تأثیر میگذارد، نشست پیشِ روی این کشور با دونالد ترامپ است که قرار است در ۱۴ و ۱۵ مه (۲۴ و ۲۵ اردیبهشت) در پکن برگزار شود.
بهگفتهٔ رئیسجمهور آمریکا، روابط او با شی جینپینگ در آستانهٔ این نشست در وضعیت خوبی قرار دارد.
ترامپ ۲۶ فروردینماه در شبکههای اجتماعی نوشت: «چین بسیار خوشحال است که من تنگهٔ هرمز را برای همیشه باز میکنم. این کار را برای آنها و برای جهان انجام میدهم. این وضعیت دیگر تکرار نخواهد شد. آنها توافق کردهاند که به ایران سلاح ارسال نکنند. رئیسجمهور شی وقتی به پکن برسم، مرا محکم در آغوش خواهد گرفت.»
این دیدار که ابتدا برای ماه گذشتهٔ میلادی (مارس) برنامهریزی شده بود، پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل در نهم اسفند ۱۴۰۴ که آغازگر جنگ با ایران بود، به تعویق افتاد. دو رهبر موضوعات زیادی برای گفتوگو دارند، بهویژه اختلافات اقتصادی و تجاری.
داونز میگوید: «چین میخواهد این بحران هرچه زودتر پایان یابد. رابطهٔ چین با آمریکا مهمتر از رابطهاش با ایران است و پکن علاقه دارد پیش از سفر ترامپ، رضایت او را جلب کند.»
