دولت جمهوری اسلامی ایران میگوید اغلب نیازهای کشاورزی کشور در داخل تولید میشود و ایران پس از بسته شدن عملی تنگه هرمز و همچنین محاصره دریایی بنادر جنوبی توسط آمریکا، مشکلی در وضعیت کشاورزی، بهویژه دسترسی کشاورزان به کودهای شیمیایی، ندارد.
اما گزارشهای رسانهای و ارزیابی کارشناسان حاکی است که وضعیت تولید کشاورزی ایران در سالهای اخیر روند نزولی داشته و کمبود و گرانی کودهای شیمیایی میتواند این وضعیت را وخیمتر کند.
شرایط بهگونهای است که یکی از رسانههای ایران این پرسش را مطرح کرده که آیا وضعیت کنونی منجر به «فلج شدن کشاورزی ایران خواهد شد؟»
وضعیت واقعی تولید کشاورزی در ایران چیست، افزایش قیمت کود به چه میزان بوده و تأثیراتش چیست، و محاصرهٔ بنادر ایران چه نتایجی در حوزهٔ کشاورزی دارد؟
وضعیت کنونی کشاورزی ایران چیست؟
غلامرضا نوری قزلجه، وزیر جهاد کشاورزی، ادعا کرده که ۸۵ درصد نیاز کشاورزی ایران در داخل کشور تولید میشود.
اما خبرگزاری ایلنا به نقل از یک کارشناس کشاورزی اعلام کرد که دولت با آمارسازی و ارائه آمار غلط در تلاش برای پنهان کردن ضعف عملکرد خود است.
این کارشناس که نامش فاش نشده، گفته است بهعنوان نمونه، مدیران جهاد کشاورزی گیلان با «آمارسازی و ارائه اطلاعات خلاف واقع»، میزان سطح زیر کشت دوم محصول برنج استان را ۱۱۰ هزار هکتار اعلام کردهاند که «این امر با آمار واقعی تطابق ندارد».
دالغا خاتیناوغلو، کارشناس اقتصادی، به رادیوفردا میگوید که پیش از جنگ اخیر نیز روند تولید غلات در ایران نزولی بود: «در حوزهٔ کشاورزی، آمارهای مختلف نشان میدهد که وضعیت هر سال بدتر میشود. اگر از منظر اشتغال نگاه کنیم، طی یک دهه گذشته حدود ۵۰۰ هزار نفر از بخش کشاورزی خارج شدهاند؛ چه بهعنوان نیروی کار شاغل و چه بهعنوان افرادی که اساساً از این حوزه خارج شدهاند.»
او میافزاید: «از منظر تولید محصولات نیز، بهویژه در بخش غلات، روندی نزولی دیده میشود. بر اساس آمارهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، تولید گندم ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۷ میلیون تن بوده است، اما این رقم در سال گذشته به ۱۲.۵ میلیون تن کاهش یافته و پیشبینی میشود امسال حدود ۱۲ میلیون تن باشد.»
این کارشناس اقتصادی ادامه میدهد که این روند در مورد برنج نیز مشاهده میشود: «در سال ۲۰۲۴ تولید برنج ایران حدود ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار تن بوده، اما در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳ میلیون و ۹۰۰ هزار تن کاهش یافته است.»
بر اساس این ارزیابی کلی از تولید غلات، در مجموع، «تولید غلات ایران از ۲۶ میلیون تن در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۰ میلیون تن در سال گذشته سقوط کرده است.»
آیا ایران به واردات وابستهتر شده است؟
کشاورزی ایران در سالهای اخیر با مشکلات متعدد، از جمله کمبود آب، مواجه بوده و کشاورزان برخی مناطق، بهویژه استان اصفهان، بارها تجمعات اعتراضی برگزار کردهاند.
با وجود چنین مشکلاتی و افت تولید، آقای خاتیناوغلو تأکید میکند که ایران مجبور است سالانه واردات غلات را افزایش دهد: «سال گذشته سیلوهای غلات ایران در وضعیت نسبتاً پری قرار داشتند و تغییر محسوسی در میزان واردات غلات نیز مشاهده نشد. اما برای امسال انتظار میرود این وضعیت تغییر کند.»
بهگفتۀ این کارشناس اقتصادی، «در حال حاضر ایران سالانه حدود ۱۷ میلیون تن غلات شامل ذرت، جو، گندم و برنج وارد میکند که رقمی بسیار قابل توجه است.»
نکته مهم دیگر در بخش کشاورزی، این است که با کاهش یا توقف صادرات برخی اقلام اساسی، فشار بیشتری بر منابع ارزی کشور وارد شده است.
خاتیناوغلو ادامه میدهد: «در سالهای اخیر بخش عمده درآمدهای صادراتی ایران از نفت، محصولات نفتی، پتروشیمی، گاز طبیعی مایع و فولاد تأمین میشده است؛ بهطوریکه حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد درآمد ارزی کشور به این حوزهها وابسته بوده است. در واقع، همین درآمدها امکان تخصیص ارز ترجیحی برای واردات کالاهای اساسی، از جمله غلات، را فراهم میکرد.»
او در این زمینه نتیجهگیری میکند که به نظر میرسد این ظرفیت در حال حاضر دیگر مانند گذشته برای جمهوری اسلامی در دسترس نباشد.
افزایش قیمتهای کود شیمیایی چهقدر است؟
غلامرضا نوری، وزیر جهاد کشاورزی، روز ۱۸ اردیبهشت ادعا کرد: «در حوزهٔ کود شیمیایی مشکلی نداریم. کود اوره و کود شیمیایی هم مشکل نداشتیم و امسال هم نسبت به سالهای گذشته هم بهموقع و هم حدود ۸ درصد بیشتر از سالهای گذشته در اختیار کشاورزان قرار گرفته است.»
این اظهارات چند روز پس از آن صورت گرفته که شرکت خدمات حمایتی کشاورزی ایران نرخ جدید انواع کودهای شیمیایی برای سال ۱۴۰۵ را اعلام کرد و این نرخهای جدید از روز هفتم اردیبهشت لازمالاجرا شده است.
اما یک رسانه دربارهٔ این نرخها نوشت که با انتشار فهرست جدید قیمتهای کود، «جهش چندصد درصدی» قیمتها مشخص شده و آنچه عملاً اتفاق افتاده، «افزایش ۱۰ برابری قیمت کود» است.
وبسایت «رویداد۲۴» به نقل از برخی فعالان حوزه کشاورزی گزارش داده که برخی کودهای شیمیایی که سال قبل با قیمت کمتر از ۸۰۰ هزار تومان (هر کیسه) به دست کشاورز میرسیده، امسال همان نوع کود با «بیش از هفت میلیون تومان» در حال عرضه از سوی شرکت خدمات حمایتی کشاورزی است.
بر اساس آنچه رویداد۲۴ نوشته، بیشترین جهش قیمتی مربوط به سوپرفسفات ساده است که بیش از ۸.۵ برابر رشد قیمت داشته است. کلروپتاسیم نیز با حدود ۴.۸ برابر افزایش قیمت مواجه شده است.
تأثیرات کمبود کود شیمیایی بر تولید کشاورزی چیست؟
کمبود و گرانی کودهای شیمیایی، به عقیدهٔ کارشناسان، تأثیر مستقیم بر تولید کشاورزی بهویژه غلات میگذارد که کالای کشاورزی اساسی است.
این وضعیت مختص ایران نیست و شرایط کنونی خاورمیانه میتواند کشورهای بسیاری، بهویژه در آسیا، را درگیر چنین وضعیتی کند.
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، بارها خواستار بازگشایی تنگه هرمز و گفتوگو میان طرفهای درگیر شده و هشدار داده است که اگر اختلال ناشی از بسته شدن این تنگه تا میانه سال ادامه پیدا کند، رشد اقتصاد جهانی به ۲.۵ درصد کاهش خواهد یافت و تورم به ۵.۴ درصد افزایش مییابد.
آقای گوترش پیشتر هشدار داده که تنگه هرمز مسیر کلیدی برای عرضهٔ جهانی کودهای شیمیایی است و اگر کود کمیاب شود، ۳۲ میلیون نفر دیگر به «فقر» کشانده میشوند و ۴۵ میلیون نفر دیگر با «گرسنگی شدید» مواجه خواهند شد.
دلایل گرانی شدید کودهای شیمیایی چیست؟
پایگاه خبری رویداد۲۴ دلیل این شوک قیمتی را حذف یارانه کود شیمیایی و همچنین محاصره دریایی آمریکا دانسته است.
حسن نعمتطلب، دبیر انجمن صنفی کارفرمایی تولیدکنندگان کودهای شیمیایی و کشاورزی ایران، گفته است ایران بیشترین کود شیمیایی وارداتی را از چین وارد میکرد و پس از محاصرهٔ دریایی آمریکا اکنون کود شیمیایی چینی باید «مسیرهای طولانیتر و پرریسکتری را نسبت به مسیر دریایی» طی کنند.
این امر هزینهٔ حملونقل و بیمه را بهشدت بالا برده که در افزایش قیمتها مؤثر بوده است.
خاتیناوغلو در گفتوگو با رادیوفردا به عامل دیگری برای افزایش قیمت کودهای شیمیایی اشاره میکند و میگوید که آسیب دیدن تأسیسات پتروشیمی در جنگ اخیر، نقش مهمی در این زمینه دارد.
این کارشناس میگوید: «با توجه به اینکه پالایشگاههای عسلویه و ماهشهر که سهم ۷۰ درصدی در تولید پتروشیمی ایران داشتند مورد هدف قرار گرفتند، در واقع عرضهٔ محصولات پتروشیمی در داخل ایران، از جمله کودهای شیمیایی، با مشکل و معضل مواجه خواهد شد و چنانکه میبینیم طی یک ماه گذشته صادرات محصولات پتروشیمی هم کلاً متوقف شده است.»
علاوه بر روند نزولی تولید کشاورزی در داخل ایران، محاصره بنادر جنوبی ایران که از سوی آمریکا اعمال میشود، راه را برای بخشی از واردات کشاورزی مسدود کرده است.
اکبر فتحی، معاون وزیر جهاد کشاورزی، ادعا کرده که دولت در این زمینه تدابیر لازم را اندیشیده و مسیر تأمین کالاهای اساسی به بنادر شمالی و مرزهای زمینی تغییر داده شده است. اما آقای خاتیناوغلو در این زمینه نیز میگوید که تغییر مسیر برای برخی کالاها بسیار پرهزینه خواهد بود.
بهگفتۀ این کارشناس اقتصادی، ایران در حوزهٔ واردات غلات میتواند از همسایگان شمالی خود کمک بگیرد، اما ایران در واردات بسیاری از محصولات کشاورزی مثل سویا یا گوشت متکی به بنادر جنوبی بوده و «نمیتوان بدون مسیر خلیج فارس از مسیرهای جایگزین استفاده کرد».
حوزهٔ کشاورزی یک شبکهٔ درهمتنیده است که اخلال یا گرانی قیمت در یک بخش میتواند نتایج گستردهتری داشته باشد.
محمدرضا رضاپناه، رئیس اتحادیه انجمنهای علوم گیاهپزشکی ایران، گفته است که با کمبود کود در کشور، سیستم تولید دامی و شیلات نیز به خطر میافتد و «این زنجیره میتواند کشور را در بسیاری از حوزهها دچار مشکل کند.»
