اظهارات اخیر اولگا توکارچوک، نویسندهٔ برندهٔ نوبل ادبیات، دربارهٔ هوش مصنوعی و استفاده از این ابزار مدرن برای نوشتن، بحثهایی را در محافل ادبی، رسانهها و شبکههای اجتماعی پیرامون حد و حدود مداخلهٔ هوش مصنوعی در خلق ادبی به راه انداخته است.
در سال ۲۰۱۸، توکارچوک پانزدهمین زنی بود که به دریافت نوبل ادبیات نائل شد و از آن زمان تاکنون میلیونها نسخه از آثارش در سراسر جهان فروش رفته و کتابهایش به بیش از ۴۰ زبان از جمله فارسی ترجمه شدهاند.
این نویسنده دربارهٔ هوش مصنوعی چه گفت و اساساً نویسندگان بزرگ جهان با هوش مصنوعی چگونه تعامل میکنند؟
«زمان، زمانِ کتابهای حجیم نیست»
اظهارات اولگا توکارچوک که روز ۲۹ اردیبهشت در پنلی در کنفرانس ایمپکت در شهر پوزنان لهستان بیان شد، بار دیگر این نویسندهٔ برجستهٔ لهستانی را در مرکز یک جنجال فرهنگی قرار داد.
رویداد ایمپکت (Impact) در پوزنان از بزرگترین رویدادهای تجاری در لهستان است.
برگزارکنندگان این رویداد سالها است که بر رویکردی چندرشتهای نسبت به جهان تأکید دارند و در مجموعهای از مناظرهها، پنلها و مصاحبهها، در کنار شناختهشدهترین کارآفرینان، هنرمندان، نویسندگان، بازیگران، کارگردانان و برندگان جایزهٔ نوبل نیز دیدگاههای خود را دربارهٔ جهان مطرح میکنند.
توکارچوک در سخنان خود به پرسشهایی دربارهٔ وضعیت مطالعه و کتابخوانی معاصر پاسخ داد.
او گفت: «به نظر میرسد جهان، با این شتاب ویرانگرش، دیگر شایستهٔ رمانهای بزرگ و دشوار نیست. تعداد کسانی که چنین کتابهایی را خواهند خواند، بهسادگی کمتر میشود. زمانی برای آنها تقاضا وجود داشت، امروز خواندن یک کتاب حجیم برای بسیاری از افراد واقعاً چالشی سنگین است و من مدام با این واقعیت روبهرو میشوم که خوانندگان از طریق خلاصهها میفهمند کتابها چگونه پایان یافته است.»
این نویسنده افزود: «این واقعاً انگیزهبخش نیست، زیرا موضوعاتی وجود دارند که نمیتوان آنها را کوتاه روایت کرد. جهان بهسادگی بیش از حد پیچیده است.»
توکارچوک گفت: «ما پارادوکسی تراژیک آفریدهایم: جهانی که پیرامون ما در هر زمینهای بهشدت پیچیدهتر میشود، اما خوانندهٔ امروزیِ گرفتار و شتابزده، با اضطراب به دنبال روایتهایی کاملاً ساده و مطلقاً تکبعدی است، و در این مسیر توانایی انسان، درک پیچیدگی واقعیت را از دست میدهد.»
«عزیزم، چطور این متن را زیباتر کنیم؟»
اما جنجالیترین بخش اظهارات توکارچوک، سخنان او دربارهٔ هوش مصنوعی بود. این نویسنده گفت که برای تقویت قدرت خلاقیت خود از یک چتبات پولیِ هوش مصنوعی استفاده میکند و گاهی آن را «عزیزم» خطاب میکند. او گفت: «گاهی به این چتبات میگویم "عزیزم، چطور میتوانیم این متن را زیباتر کنیم؟"»
او افزود که «پیشرفتهترین نسخهٔ» یک ابزار هوش مصنوعی را خریده و «کاملاً متعجب است که چگونه افقها را بهشکل فوقالعاده گسترش میدهد و تفکر خلاق را عمیقتر میکند» و «در داستاننویسی سیال، این فناوری یک ابزار با ابعادی واقعاً باورنکردنی است.»
این اظهارات با واکنش کاربران شبکههای اجتماعی روبهرو شد و توکارچوک مجبور شد بیانیهای در صفحهٔ اینستاگرام خود منتشر کند.
در حالی که قرار است بهزودی کتاب جدیدی از این نویسنده منتشر شود، او در این بیانیه تأکید کرد که از هوش مصنوعی برای نوشتن استفاده نمیکند:
«من از هوش مصنوعی با همان اصولی استفاده میکنم که بیشتر مردم جهان استفاده میکنند، یعنی آن را بهعنوان ابزاری برای تسریع مستندسازی و بررسی حقایق به کار میبرم. هر زمان از این ابزار استفاده میکنم، اطلاعات را علاوه بر آن، راستیآزمایی نیز میکنم. همانطور که طی چندین دهه با خواندن کتابها و جستوجو در کتابخانهها و آرشیوها انجام دادهام.»
او افزود: «دوم اینکه هیچیک از متنهای من، از جمله رمانی که این پاییز به زبان لهستانی منتشر خواهد شد، با کمک هوش مصنوعی نوشته نشده است، جز استفاده از آن بهعنوان ابزاری برای تحقیق اولیهٔ سریعتر. و سوم اینکه من گاهی از رؤیاها الهام میگیرم، اما پیش از آنکه این جمله نیز توسط کارشناسان منقطع و تفسیر شود، لازم میدانم تأکید کنم که این رؤیاها متعلق به خود من هستند.»
تردید نویسندگان بزرگ نسبت به توانایی هوش مصنوعی
این اولین بار نیست که موضوع استفاده از هوش مصنوعی از سوی نویسندگان بزرگ مطرح میشود، اما اغلب نویسندگان بزرگ مثل سلمان رشدی، نویسندهٔ رمان مشهور «آیات شیطانی»، قابلیتهای هوش مصنوعی در نوشتن ادبی را زیر سؤال بردهاند.
همچنین مارگارت اتوود، نویسندهٔ مشهور کانادایی، اعلام کرده است از بابت به خطر افتادن شغل نویسندگی بر اثر هوش مصنوعی تردید دارد. او چند سال پیش به رویترز گفت: «تا این لحظه، هوش مصنوعی شاعر بدی است، واقعاً بد، و نویسندهٔ داستان خوبی هم نیست.»
نویسندهٔ «سرگذشت ندیمه» افزود: «بعضیها میگویند بهتر خواهد شد، اما من میگویم منظورتان از “بهتر شدن” چیست؟ شما هرگز یک خالق اصیل از هوش مصنوعی به دست نخواهید آورد، چون هوش مصنوعی فقط یک سیستم جمعآوری داده است. فقط میتواند از چیزهایی استفاده کند که قبلاً وارد آن شده است.»
تأثیر هوش مصنوعی بر دنیای ادبیات
اما بهغیر از استفادههای احتمالی از ابزارهای هوش مصنوعی برای نوشتن، خود این پدیده تأثیراتی بر ذهنیت و دنیای ادبیِ نویسندگان داشته است.
چند سال پیش، کازو ایشیگورو، نویسندهٔ بریتانیاییِ برندهٔ جایزهٔ نوبل ادبیات، رمانی را به نام «کلارا و خورشید» منتشر کرد که تحت تأثیر محصولات هوش مصنوعی بود.
این رمان دربارهٔ یک ربات هوش مصنوعی است که بهصورت یک دختربچه ساخته شده، تا جلوی تنهایی نوجوانها را بگیرد.
این نویسنده در یک پادکست دربارهٔ این کتابش گفت: «تلاش اصلی من در این رمان، نگاه کردن به عشق انسانی و روابط انسانی از چشم یک هوش مصنوعی است؛ اینکه او از نحوهٔ رفتار انسانها و احساساتشان چه برداشتی خواهد داشت.»
نویسندهٔ «بازماندهٔ روز» افزود: «در عین حال، چون این ربات راوی من است، او در هر جملهٔ رمان حضور دارد و نمیتوانستم از این پرسش دور بمانم که چقدر خودش این احساسات انسانی را درک میکند؟ آیا او فقط آنها را برچسبگذاری و نامگذاری و بایگانی میکند، یا خودش هم واقعاً این احساسات را دارد؟»
در مجموع، نویسندگان بزرگ تأکید میکنند که هوش مصنوعی بیش از آنکه بر سبک ادبیشان تأثیر بگذارد، ممکن است نگاهشان را به موضوعات تغییر دهد یا سرعت کارشان را در تحقیقات افزایش دهد.
آنان تأکید میکنند که هوش مصنوعی نمیتواند اصالتی برای یک اثر ادبی ایجاد کند، زیرا ادبیات پیش از هر چیز، محصولی مربوط به تجربهٔ انسانی است.
