حملات تازه به کشتیها در دریای عمان و بابالمندب، در کنار مواضع تندتر مقامات جمهوری اسلامی و دولت آمریکا دربارهٔ تنگه هرمز، بار دیگر چشمانداز پایان درگیری در منطقه را با ابهام روبهرو کرده است.
آمریکا میگوید محاصرهٔ دریایی ایران همچنان برقرار است و مقامات ایران نیز تأکید دارند که این آبراه تا پذیرش شروط تهران باز نخواهد شد.
شامگاه سهشنبه ۲۰ مرداد، آمریکا و حوثیهای یمن، که تحت حمایت حکومت ایران هستند، از دو حملهٔ جداگانه به کشتیها خبر دادند. این حملات در دو مسیر راهبردی کشتیرانی، یعنی دریای عمان در نزدیکی تنگه هرمز و بابالمندب در ورودی دریای سرخ، رخ داد.
در جنوب دریای سرخ، وزارت حملونقل یمن اعلام کرد چهار خدمهٔ یک کشتی باری کوچک روز سهشنبه در تنگه بابالمندب، در حملهٔ حوثیها کشته شدند. گارد ساحلی یمن نیز گفت دو امدادگر یمنی وابسته به یک گروه نظامی مخالف حوثیها در این حادثه جان باختند.
کشتهشدن خدمهٔ کشتی مصری «تهامه» نخستین تلفات انسانی در بخش کشتیرانی بر اثر حملات حوثیها از زمان آغاز جنگ ایران به شمار میرود.
خبرگزاری سبأ، تحت کنترل حوثیها، نیز گزارش داد این گروه یک کشتی سعودی حامل تجهیزات نظامی را در تنگه بابالمندب هدف قرار داده است.
سهشنبهشب، فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، هم اعلام کرد یک بالگرد نیروی دریایی ایالات متحده با شلیک دو موشک هلفایر، سامانهٔ هدایت یک کشتی باری با پرچم پاناما را از کار انداخته است.
بهگفتۀ سنتکام، این کشتی هشدارهای مکرر برای توقف نقض محاصرهٔ دریایی بنادر ایران را نادیده گرفته بود. منابع دریایی گفتند کشتی در نزدیکی پاکستان و در مسیر ورود به دریای عمان هدف قرار گرفت.
سنتکام همچنین اعلام کرد که تا روز ۲۰ مرداد، نیروهای آمریکایی ۵۵ کشتی تجاری را که در تلاش برای عبور از محاصرهٔ دریایی ایران بودند، تغییر مسیر دادهاند، سه کشتی را از کار انداخته و وارد دو کشتی دیگر شدهاند.
ایالات متحده میگوید محاصرهٔ دریایی ایران همچنان «بهطور کامل» برقرار است. این تحولات بخشی از رویارویی گستردهتر ایران و آمریکا بر سر کنترل تنگه هرمز است.
محسن رضایی، دبیر جدید شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، در نخستین موضعگیری پس از انتصاب خود گفت ایران تا زمانی که آمریکا جنگ را پایان ندهد و شروط تهران را نپذیرد، تنگه هرمز را باز نخواهد کرد.
آقای رضایی در دیدار با سفیر چین در تهران گفت تا زمانی که آمریکا «رفتار خود را تغییر ندهد و شروط ایران را نپذیرد»، ایران اقدامی برای باز کردن تنگه هرمز نخواهد کرد.
او پایان جنگ و آزاد شدن داراییهای مسدودشدهٔ ایران را از جمله شروط تهران عنوان کرد.
محمدباقر ذوالقدر، دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی که محسن رضایی جایگزین او شده است، نیز هفتهٔ گذشته شروط مشابهی مطرح کرده بود.
آقای رضایی همچنین دربارهٔ مذاکرات ایران و عمان بر سر عبور و مرور در تنگه هرمز گفت اگر دو کشور در این زمینه به توافق برسند، چنین توافقی «موضوعی جدا از انسداد تنگه هرمز» خواهد بود.
این موضع ایران در تضاد مستقیم با ادعای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، است که روز دوشنبه گفت ایالات متحده کل تنگه هرمز را «مینروبی» کرده و کنترل کامل آن را در اختیار دارد.
آقای ترامپ روز سهشنبه نیز پس از سفر به اوهایو به خبرنگاران گفت: «ما کاملاً تنگه هرمز را کنترل میکنیم... هیچکس دیگر، فقط ما.»
تازهترین رویداد در این باره، اظهارات وزیر دفاع پاکستان است که روز سهشنبه گفت ایران و ایالات متحده به «شکلی از توافق» نزدیک شدهاند. خواجه محمد آصف تأکید کرد که «نشانههای مشاهدهشده طی دو سه روز اخیر حاکی از نزدیکشدن به نوعی توافق است».
همزمان محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، «در چارچوب تعاملات دو جانبه و میزبانی اسکندر مؤمنی، وزیر کشور» عصر سهشنبه وارد تهران شد و با مقامات ایرانی دیدار کرد.
عبور «روزانه ۹ میلیون بشکه نفت» از تنگه هرمز
در همین حال، آمارهای اعلامشده از سوی دولت آمریکا نشان میدهد عبور نفت از تنگه هرمز، هرچند کمتر از سطح معمول پیش از جنگ، همچنان به میزان چشمگیری ادامه دارد.
کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، روز سهشنبه اعلام کرد میانگین هفتروزهٔ انتقال نفت از تنگه هرمز به حدود ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است.
وزیر انرژی آمریکا افزود با احتساب روزانهٔ پنج تا هفت میلیون بشکه نفت دیگری که از طریق خطوط لوله و تأسیسات صادراتی ارتقایافته از منطقه خارج میشود، مجموع جریان نفت به حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز رسیده است.
بهگفتۀ او، تنها در روز یکشنبه بیش از ۲۰ میلیون بشکه نفت از منطقهٔ خلیج فارس خارج شد که از میانگین پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران نیز بیشتر بوده است.
تنگه هرمز پیش از آغاز جنگ مسیر عبور حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان بود و اختلال در کشتیرانی در این آبراه از عوامل اصلی نوسان شدید بازار جهانی انرژی در ماههای اخیر بوده است.
در چنین شرایطی، لحن سیاسی و نظامی دو طرف نیز طی روزهای اخیر تندتر شده است.
دونالد ترامپ در مصاحبهای که روز سهشنبه ۲۰ مرداد منتشر شد، گفت گزینههای آمریکا دربارهٔ ایران این است که تهران را به حال خود بگذارد تا از نظر اقتصادی شکست بخورد یا «خیلی، خیلی سخت به ایران ضربه میزنیم».
همزمان، برخی مقامهای سپاه پاسداران از لزوم افزایش توانایی برای انجام عملیات در خارج از مرزهای ایران سخن گفتهاند.
محمدرضا نقدی، مشاور عالی فرمانده کل سپاه، روز سهشنبه در تلویزیون ایران گفت: «هر موقع اقتضا کند و فرمان صادر شود، باید بتوانیم عملیات را به خاک دشمن، به سرزمینهای دشمن بکشیم و دور از سرزمین خودمان بتوانیم عملیات انجام دهیم.»
او افزود: «اینها ویژگیهای دکترین تهاجمی است که باید احراز شود؛ یعنی الان سپاه مکلف شده که این آمادگی را کسب کند، این توانمندی را در خودش ایجاد کند که بتواند این کار را در موقع مقتضی انجام دهد.»
این در حالی است که حکومت ایران در دورهٔ علی خامنهای، رهبر کشتهشدهٔ جمهوری اسلامی، سالها سیاست موسوم به «عمق استراتژیک» را دنبال کرد؛ راهبردی که بر گسترش نفوذ سیاسی و نظامی سپاه پاسداران در منطقه و حمایت از گروههای مسلح همسو در لبنان، سوریه، عراق و یمن استوار بود و مقامهای جمهوری اسلامی آن را ابزاری برای دور نگه داشتن تهدیدها از مرزهای ایران عنوان میکردند.
تضعیف شدید این شبکه و کشیدهشدن مستقیم جنگ به خاک ایران، اکنون سخنان مقامهای سپاه دربارهٔ انتقال عملیات به «خاک دشمن» را در چارچوب تلاش برای بازتعریف دکترین نظامی جمهوری اسلامی قرار داده است.
در جریان جنگهای ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، اسرائیل و آمریکا تأسیسات کلیدی هستهای، بخش عمدهای از زیرساختهای نظامی و برخی زیرساختهای اقتصادی و انرژی در ایران را بمباران کردند. در جریان این دو جنگ، علاوه بر کشته شدن دهها مقام ارشد سیاسی و نظامی، هزاران نفر دیگر از جمله زنان و کودکان نیز کشته شدند.
حکومت ایران نیز در این مدت اهداف و زیرساختهایی را در شماری از کشورهای منطقه، از جمله عمان، اردن، کویت، اسرائیل، امارات متحده عربی و عربستان سعودی، هدف قرار داده است.
