تحلیلی از آسوشیتدپرس
مردی که به زودی پادشاه عربستان سعودی خواهد شد از در پیش گرفتن مسیر جدیدی برای کشوری صحبت میکند که دههها آنچنان محافظهکار بود که در آن نه فیلمی نمایش داده میشد و نه کنسرتی برگزار میشد و حتی زنان به خاطر رانندگی بازداشت میشدند.
محمد بن سلطان، ولیعهد عربستان سعودی، از زمانی که با حمایت پدرش ملک سلطان قدرت و اختیارات فراوانی به دست آورده در پی تحولاتی است که مهمترین متحد آمریکا در منطقه را وارد دوران جدیدی خواهد کرد و عربستان سعودی را از دههها محافظهکاری افراطی و سختگیریهای سنتی و مذهبی دور خواهد کرد.
او نمایش فیلم و برگزاری کنسرتهای موسیقی و همين طور رانندگی برای زنان را از سال آینده آزاد کرده است.
تاکنون مخالفت با این تغییرات بسیار ضعیف بوده ولی برخی از منتقدان ولیعهد عربستان سعودی بازداشت شدهاند. چهار دهه پیش وقتی که برخی از آزادیهای اجتماعی در این کشور مجاز شد، سنیهای تندرو مخالف خاندان سلطنتی مقدسترین مکان مسلمانان در شهر مکه را تصرف کردند.
برنامه اصلی ولیعهد عربستان سعودی پایان دادن به ائتلاف قدیمی بین خاندان سلطنتی و دستگاه روحانیت کشور و در مقابل انطباق آن با فضای فرهنگی باز و کاپیتالیسم جهانی است که میتواند برای سرمایهگذاران بینالمللی و حتی توریستهای غیرمسلمان جذاب باشد.
سخنرانی ولیعهد عربستان در روزهای اخیر که گفت در پی احیای «اسلام میانهرو» است توجه فراوانی جلب کرد. او در عین حال گفت که نسل پدرش کشور را در مسیر دشواری قرار دادهاند که اکنون زمان آن فرا رسیده تا «از آن خلاص شویم».
محمد بن سلطان در طرح جامع خود با عنوان «افق ۲۰۳۰» قصد دارد به وابستگی مطلق کشور به درآمد نفت پایان داده و عربستان سعودی را به کشوری «متعادل بدل کند که در آن اسلام قانونی اساسی است، ولی شیوه عملکرد آن میانهروی و تساهل است».
او در یک سخنرانی بیسابقه در کنفرانس سرمایهگذاری در شهر ریاض که چند روز پیش برگزار شد دیدگاههای خود را برای افکار عمومی داخل کشور و جامعه جهانی توضیح داد.
او در بخشی از این سخنرانی گفت: «ما فقط میخواهیم به آنچه که بودیم بازگردیم: اسلام میانهرویی که به روی جهان و تمامی ادیان باز است. ما ۳۰ سال از عمر خود را برای مبارزه با افکار افراطی تلف نخواهیم کرد. ما آنها را امروز نابود خواهیم کرد».
ولیعهد ۳۲ ساله عربستان سعودی در یک مصاحبه طولانی با روزنامه بریتانیایی «گاردین» نیز تأکید کرد که «پادشاهان عربستان سعودی نمیدانستند با انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ در ایران چگونه برخورد کنند».
در همان سال خاندان سلطنتی عربستان با چالش بزرگی روبهرو شد. سنیهای تندرو به مدت ۱۵ روز کعبه را در شهر مکه به تصرف خود درآوردند. این حمله کار عناصر تندرویی بود که با فضای باز سیاسی جامعه که در آن زمان وجود داشت مخالف بودند و آن را غربی و غیراسلامی میدانستند.
سنیهای تندرو با تکیه بر دیدگاههای افراطی که توسط وهابیها تبلیغ میشود اعمال خشونتآمیز خود را توجیه میکنند. وهابیت از ۸۵ سال پیش که کشور عربستان سعودی شکل گرفته بر حیات این کشور حاکم بوده است.
واکنش خاندان سلطنتی عربستان سعودی به حوادث سال ۱۹۷۹ تقویت جناحها و عوامل به شدت محافظهکار بود. برای مقابله با جذابیت منطقهای انقلاب اسلامی ایران، حاکمان عربستان سعودی صدور ایدئولوژی وهابی به خارج را شروع کردند، و برای راضی نگاه داشتن مردم کشور که بخش وسیعی از آنها محافظهکار و سنی هستند، سینماها تعطیل شد، زنان از ظاهر شدن در تلویزیون منع شده و پلیس مذهبی تقویت شد.
اکنون با اقدامات و سیاستهای ولیعهد عربستان سعودی که هر روز بر قدرت آن افزوده میشود تغییرات مهمی در کشور به وجود آمده است.
قرار است در منطقه توریستی نسبتاً خودگردان حاشیه دریای سرخ، پارکهای تفریحی بزرگی ساخته شود و به احتمال فراوان در آنجا سختگیریهای فعلی در مورد حجاب زنان اجرا نخواهد شد. دسترسی و مشارکت زنان در ورزش افزایش یافته، اختیارات پلیس مذهبی محدود شده و برخی از سختگیریها در مورد تفکیک جنسیتی در امکان عمومی لغو شده است.
بر خلاف بسیاری از حاکمان سابق کشور از جمله ملک عبدالله که طرفدار تغییرات آرام و تدریجی بودند، ولیعهد فعلی عربستان سعودی با سرعت در حال اجرای این تغییرات است.
بیش از نیمی از جمعیت ۲۰ میلیونی عربستان سعودی زیر سن ۲۵ سال هستند و به این ترتیب در دهه آینده میلیونها نفر از جمعیت کشور وارد بازار کار خواهند شد. حکومت سخت تلاش میکند فرصتهای شغلی بیشتری ایجاد کند و از وقوع حوادثی مثل شورشهای سال ۲۰۱۱ در سایر کشورهای عربی جلوگیری کند که عامل اصلی آن نارضایتی عمومی و به خصوص جوانان از وضعیت اقتصادی و بیکاری بود.
ولیعهد عربستان سعودی باید اکنون برای مشکلاتی که در دوران پادشاهی او به وقوع خواهند پیوست راه حلی پیدا کند.
کارشناسان میگویند هدف از اصلاحات ولیعهد عربستان سعودی این است که فضای اجتماعی جامعه را با الزمات طرحهایی که برای تغییر ساختار اقتصادی در نظر دارد منطبق کند و یکی از این الزامات تفسیر متفاوتی از اسلام است.
این تفسیر جدید از «اسلام میانهرو» را میتوان تفسیری قلمداد کرد که با اصلاحات اقتصادی منطبق است. به عنوان مثال مغازهها وقت نماز تعطیل نخواهند شد و یا زنان از عرصههای اجتماعی طرد نمیشوند.
به زبان دیگر عربستان سعودی برای موفقیت اصلاحات اقتصادی به اصلاحات عمیق اجتماعی نیاز دارد.
ولیعهد عربستان سعودی در تشریح دیدگاههای خود برای اصلاحات در کشور از عبارات پر زرق و برقی مثل «اصلاحات»، «شفافیت» و یا «حسابرسی» استفاده کرد ولی لزوما به این معنا نیست که عربستان سعودی به سمت لیبرالیسم، دمکراسی، پلورالیسم و یا آزادی بیان بیشتر حرکت میکند.
حکومت عربستان سعودی اجازه نمیدهد هیچ عبادتگاه دیگری به غیر از مساجد در این کشور تأسیس شود و آزادیهای دینی و حقوق اقلیت شیعه ساکن کشور را محدود میکند.
ولیعهد عربستان سعودی تاکنون به مسئله حقوق بشر اشاره نکرده است و با هدف ساکت کردن همه منتقدان و مخالفان در ماههای اخیر چندین نفر که منتقد سياستهای او تلقی میشوند، بازداشت شدهاند.
برخی از افرادی که اخیراً بازداشت شدهاند منتقدان سیاست خارجی او تلقی میشوند که عناصر مهم آن تخریب مناسبات با قطر، افزایش تنش در مناسبات با ایران و تداوم کارزار نظامی در یمن است که تاکنون موجب مرگ تعداد زیادی از غیرنظامیان شده و از سوی گروههای مدافع حقوق بشر و حتی برخی از سیاستمداران در واشنگتن به شدت مورد انتقاد قرار گرفته است.
در عین حال محمد بن سلمان با افکار عمومی عربستان سعودی مواجه است که به شدت مذهبی و محافظهکار است. به این خاطر او هنوز به حمایت لایههای بالای روحانیون نیاز دارد تا از مشروعیت دینی و اسلامی طرحهای اصلاحی او دفاع کنند.
این روحانیون که در گذشته بسیاری از آنها با کار زنان و حتی رانندگی آنها مخالفت کردهاند در حال حاضر یا نمیتوانند و یا ترجیح میدهند به طور علنی با طرحهای اصلاحی ولیعهد عربستان سعودی مخالفت نکنند.
در این حکومت سلطنتی مطلقه پادشاه در بسیاری از موارد حرف آخر را میزند و به نظر میرسد که افکار عمومی نیز از این تحولات استقبال میکنند.
