خاویار دریای خزر که زمانی یکی از منابع ثروت بزرگ منطقه بود، بهخاطر دههها صید بیرویه، آلودگی، احداث سدها و کاهش جریان رودها و همچنین تخریب زیستگاهها تقریبا در آستانه نابودی قرار گرفته است.
اکنون کشورهای حاشیه این دریا مثل قزاقستان و ایران تلاش میکنند پرورش خاوریار را دوباره زنده کنند و به آن رونقی دوباره بدهند.
قزاقستان، از دوران وفور ماهی تا تخریب زیستگاهها
محصول خاویار دریای خزر که از قرن هفدهم میلادی مورد بهرهبرداری قرار گرفته، در ابتدا، جشنهای تزارهای روس را زینت میداد و در قرن بیستم از سوی جمهوریهای اتحاد شوروی به یک تولید استراتژیک برای صادرات و ایجاد ارز خارجی تبدیل شد.
در گذشته، تقریباً تمام خاویار سیاه جهان از کشورهای حاشیه دریای خزر، شامل قزاقستان، روسیه، ایران، ترکمنستان و جمهوری آذربایجان تأمین میشد، اما اکنون کشورهایی چون چین، بلاروس، ژاپن، آلمان و دانمارک و نروژ جایگزین کشورهای دریای خزر شدهاند.
ماهیان خاویاری میتوانند تا ۱۰۰ سال در آب شور دریا زندگی کنند و برای تولیدمثل به آب شیرین رودخانهها بازگردند. اکنون دستکم سه دهه است که همه گونههای ماهیان خاویاری از سوی اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت در وضعیت «در معرض انقراض بحرانی» طبقهبندی شدهاند.
در این شرایط، دولتها و همچنین شرکتها در حاشیه دریای خزر میخواهند که این محصول ارزشمند را با کمک پرورش مصنوعی نجات، و تولید آن را دوباره افزایش دهند.
روزنامه فرانسوی «لوموند» در گزارشی از شهر آتیراو، در قزاقستان و شمال دریای خزر، جایی که رودخانه اورال به این دریاچه میریزد، از بحران ماهیگیری در این منطقه و کاهش شدید ماهیان خاویاری، گونهٔ نمادین دریای خزر و تولیدکننده بهترین خاویار، خبر داده است.
امیرجان چاودانوف، مدیر پیشین یک واحد فرآوری ماهی در این منطقه، گفت که در سال ۱۹۷۷، این واحد فقط در دو ماه تا ۱۱۰۰ تن ماهی تولید می کرد. اما این وفور ماهی چندی نپایید و گسترش صید بیرویه ماهیها وضعیت را تغییر داد. به طوری که ماهیها بدون توجه به ظرفیت تولیدمثل آنها، از بین میرفتند.
لوموند نوشت که صیادان ناشی، شکم ماهیان خاویاری را میشکافتند و گاهی ماهیهای نر را بهجای مادههای بالغ که تنها حامل خاویار هستند، از بین میبردند. زمانی در امتداد رودخانه اورال دهها کارخانه شناور فرآوری خاویار وجود داشت اما به مرور یکی یکی ورشکسته و تعطیل شدند.
لوموند نوشت که تعطیلی این واحدها نشاندهندهٔ تغییر جهت اقتصاد منطقه به سمت نفت است و ذخایر عظیم هیدروکربنی شمالغرب قزاقستان، آتیراو را به پایتخت نفتی کشور تبدیل کرده و به تدریج ماهیگیری را به حاشیه رانده است؛ در حالی که آلودگی ناشی از آن نیز بر منابع آبزی اثر گذاشته است.
برای حفاظت از ذخایر ماهیان خاویاری، از سال ۲۰۱۰ قزاقستان ممنوعیت صید برای افراد عادی را اعمال کرد؛ چهار سال بعد، دیگر کشورهای حاشیه خزر نیز چنین تصمیمی را اتخاذ کردند.
همزمان، این کشور تلاش میکند با برنامههای بازتکثیر که توسط مراکز پرورش ماهی دولتی اجرا میشود، این میراث آبزی را احیا کند. به عنوان نمونه، در یکی از مزارع پرورش ماهی در کنار رود اورال، ماهیان خاویاری بهطور مصنوعی در حوضچههای مدار بسته و زیر سولهای بزرگ، نگهداری میشوند تا تولیدمثل کنند.
این مرکز که از اوایل دههٔ ۲۰۰۰ فعال است، اکنون با حمایت مالی شرکتهای نفتی فعال در قزاقستان، از جمله شرکت فرانسوی توتالانرژی، در قالب بودجههایی برای جبران آسیبهای زیستمحیطی، تحت نوسازی قرار دارد.
ماهیان در زمانی که بچهماهی هستند پس از مدتی در رودخانهها رها میشوند، با این امید که به دریای خزر برسند و چند سال بعد برای تولیدمثل بازگردند. به نوشتهٔ لوموند، در سال ۲۰۲۵ بیش از پنج میلیون قطعه بچهماهی از این پرورشگاه در دریای خزر رها شدند. اما این تلاشها چندان موفقیت آمیز نیست، زیرا تنها حدود یک درصد از بچهماهیها زنده میمانند.
مقامات این مزرعه پرورش ماهی گفتهاند که «ماهیان نر مولد» کم هستند و آنان امیدوارند با افزایش وزن ماهیها پیش از رهاسازی، از ۳ به ۱۰ گرم، این نرخ بقا را افزایش دهند.
تخریب تدریجی زیستگاههای آبی نیز بقای ماهیان جوان را دشوارتر کرده و کاهش بارندگی و کاهش برف در مناطق بالادست، جریان رود اورال را کاهش داده است. یک فعال محیطزیست به لوموند گفت که «حدود ۹۰» درصد از محلهای تخمریزی ماهیان به دلیل رسوب و رشد جلبکها از بین رفتهاند.
خود دریای خزر نیز به دلیل تبخیر و کاهش جریان ولگا، رود اصلی تغذیهکنندهٔ آن، سالانه حدود ۵۰ سانتیمتر پسروی میکند و مانع جابهجایی ماهیان میان رود و دریا میشود.
با وجود قوانین کیفری و نظارت، افراد سودجو همچنان به سودآوری خود میاندیشند. به عنوان نمونه در سال ۲۰۲۴، مقامات قزاقستان بیش از هفت تن ماهی را که غیرقانونی صید شده بود ضبط کردند که از این میان، نزدیک به دو تن آن ماهیهای خاویاری بود.
تلاشها برای احیای پرورش خاویار در ایران
اما در آن سوی دریای خزر، یعنی در جنوب این دریا نیز تلاشهای مشابهی صورت میگیرد.
خبرگزاری جمهوری اسلامی، ایرنا، به تازگی گزارش داده که پس از حدود ۲۰ سال کاهش شدید یا توقف بازسازی ذخایر ماهیان خاویاری در دریای خزر، اکنون استان مازندران توانسته دوباره تولید و رهاسازی این گونه ارزشمند را احیا کند و عملاً «مروارید سیاه» را به دریای مازندران بازگرداند.
بر اساس این گزارش، دلیل این افول طولانی، صید بیرویه در دهههای ۲۰ تا ۷۰ خورشیدی، آلودگی آبها، ورود فاضلاب و پسماندهای صنعتی و خانگی، تغییرات اقلیمی و ساختوسازهای بیرویه در حریم رودخانهها بوده است.
مازندران به دلیل داشتن بیش از ۴۰۰ کیلومتر ساحل در دریای خزر، فعالیت ۵۴ شرکت تعاونی صیادی با اشتغال حدود ۴۲۰۰ نفر و وجود بیش از ۳۴۰۰ مزرعه آبزیپروری، مهمترین استان شیلاتی شمال کشور محسوب میشود. همچنین طبق اعلام مسئولان، اکنون بیش از ۵۰ درصد فرآوردههای شیلاتی و خاویار کشور در مازندران تولید میشود.
یکی از مهمترین پروژههای جدید، ساخت نخستین مرکز شیلاتی دارای زنجیرهٔ کامل پرورش ماهیان خاویاری با فناوری مدرن در سواحل جویبار است که اکنون ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد.
تلاش برای افزایش تولید ماهیان خاویاری در حالی است که ایران در سال ۱۴۰۲ توانست ۴۷۰۰ کیلو خاویار به ارزش سه میلیون و ۲۰۰ هزار دلار صادر کند.
نیما حسینزاده مدیرکل شیلات مازندران اعلام کرده که رهاسازی ماهیان خاویاری نابالغ پس از بیش از ۲۰ سال وقفه از سر گرفته شده است. علاوه بر این، سد تَجن به عنوان ذخیرهگاه ژنتیکی ماهیان خزری تعیین شده تا از نابودی گونههای بومی جلوگیری شود.
در استان گلستان نیز اسماعیل جباری، مدیرکل شیلات این استان، به خبرنگاران گفت: «در گلستان ۱۱ مزرعه پرورش خاویاری با ظرفیت تولید ۲۰۰ تن گوشت در حال فعالیت بوده و بیش از ۱۰ مزرعه خرد جدید در حال دریافت مجوز هستند و پروژههای ۲۵۰ تنی در سد گلستان و ۲۰۰۰ تنی در ساحل قرهسو در حال احداث است».
او با اشاره به توسعهٔ گستردهٔ پرورش ماهیان خاویاری در این استان اظهار داشت: «با توجه به ظرفیتهای اقلیمی مناسب برای گسترش این صنعت هدفگذاری برای تولید بیش از ۲۰۰ تن خاویار و ۲۵۰۰ تن گوشت ماهیان خاویاری انجام شده است».
با وجود این تلاشها، مشکلات مهمی همچنان پابرجاست؛ از جمله هزینهٔ بالای خوراک آبزیان، نرخ بالای سود تسهیلات بانکی، مشکلات بیمهای صیادان و آلودگی دریای خزر.
فعالان صنعت شیلات ایران میگویند اگر حمایتهای مؤثری انجام شود، ایران ظرفیت آن را دارد که به قطب بیرقابت آبزیپروری و تولید خاویار در خاورمیانه تبدیل شود.