ایران بهعنوان بخشی از پیشنهادهای خود برای پایان دادن به جنگ با اسرائیل و ایالات متحده، خواستار دریافت عوارض از کشتیها برای عبور از تنگهٔ هرمز شده است، آن هم پس از آنکه طی هفتههای اخیر عمدهٔ تردد در این آبراه حیاتی انرژی را مسدود کرده بود.
تنگه هرمز، گذرگاهی به عرض تنها ۳۴ کیلومتر میان ایران و عمان، مسیر اتصال خلیج فارس به اقیانوس هند است و راه اصلی عبور حدود یکپنجم نفت جهان و کالاهای حیاتی دیگر از جمله کودهای شیمیایی به شمار میرود.
ایران چه پیشنهادی مطرح کرده است؟
یک مقام ارشد ایرانی به خبرگزاری رویترز گفت تهران میخواهد در هر توافق صلح دائمی در جنگی که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ با حملات آمریکا و اسرائیل آغاز شد، اجازه داشته باشد برای کشتیهای عبوری از تنگه عوارض تعیین کند.
به گفتهٔ این مقام، میزان این عوارض بسته به نوع کشتی، محمولهٔ آن و سایر شرایط تعیین خواهد شد، بدون اینکه جزئیات بیشتری ارائه شود.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه ایران، هفتهٔ گذشته گفت تهران در حال تدوین پروتکلی با عمان است که بر اساس آن کشتیها برای عبور از تنگه نیاز به دریافت مجوز و پروانه داشته باشند.
او تأکید کرد هدف از این اقدام تسهیل عبور است نه محدود کردن آن.
عمان اعلام کرده که با ایران دربارهٔ گزینههایی برای تضمین عبور روان گفتوگو کرده، اما نگفته که آیا توافقی حاصل شده است یا نه.
تا کنون چه اتفاقی افتاده است؟
از زمان آغاز جنگ و مسدود شدن تنگه توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، تنها تعداد محدودی کشتی از این مسیر عبور کردهاند و گزارشهایی از هدف قرار دادن برخی شناورها در خلیج فارس منتشر شده است.
گزارشهایی نیز درباره پرداخت دستکم دو میلیون دلار برای عبور یک کشتی منتشر شده، اما رویترز نتوانسته این موضوع را تأیید کند.
آیا کشورهای دیگر با دریافت عوارض توسط ایران موافقت خواهند کرد؟
به گفتهٔ فعالان صنعت کشتیرانی، در تاریخ معاصر موردی وجود نداشته است که کشوری بخواهد بهصورت یکجانبه برای عبور از یک تنگه عوارض تعیین کند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز ۱۷ فروردین گفت عبور آزاد نفت از تنگه باید بخشی از هر توافق صلح با ایران باشد.
کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس که به صادرات انرژی از طریق این تنگه وابستهاند، بهویژه نگران هستند.
امارات متحده عربی در آخر هفته اعلام کرد این آبراه «نباید توسط هیچ کشوری گروگان گرفته شود» و آزادی کشتیرانی باید بخشی از هر توافق باشد.
وزارت خارجه قطر نیز گفت همه کشورهای منطقه حق استفادهٔ آزاد از تنگه را دارند و هرگونه بحث درباره سازوکارهای مالی آینده باید به بعد از بازگشایی آن موکول شود.
آیا ایران میتواند با وجود مخالفت گسترده جهانی چنین عوارضی را اعمال کند؟
با توجه به اینکه آمریکا و اسرائیل طی هفتههای گذشته حملات گستردهای علیه ایران انجام دادهاند، مشخص نیست جامعه بینالمللی چه اقدامی میتواند برای وادار کردن ایران به اجازه عبور آزاد انجام دهد.
هرگونه اقدام نظامی برای باز نگه داشتن تنگه احتمالاً مستلزم یک عملیات زمینی گسترده و طولانی در سواحل کوهستانی و در برابر نیروهای مستقر ایران خواهد بود که توان هدف قرار دادن کشتیها از عمق خشکی را دارند.
چین، بهعنوان یک قدرت جهانی که همچنان روابط نزدیکی با ایران دارد و بزرگترین واردکننده انرژی عبوری از این تنگه است، ممکن است نفوذ بیشتری نسبت به دیگر کشورها داشته باشد.
حقوق بینالملل چه میگوید؟
کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) که قوانین دریایی بینالمللی را تنظیم میکند، تصریح دارد کشورهایی که در کنار تنگهها قرار دارند نمیتوانند صرفاً برای اجازه عبور از آنها هزینه دریافت کنند.
با این حال، آنها میتوانند برای خدمات مشخصی مانند راهنمایی کشتیها، یدککشی یا خدمات بندری، هزینههای محدودی دریافت کنند. البته این هزینهها نباید برای کشتیهای کشورهای خاصی بیشتر باشد.
آیا در آبراههای دیگر هم عوارض دریافت میشود؟
کانالها که بهصورت مصنوعی ساخته شدهاند، با تنگهها متفاوت هستند. مصر و پاناما برای عبور از کانالهای سوئز و پاناما عوارض دریافت میکنند.
تنگههای ترکیه، بسفور، دریای مرمره و داردانل، طبق کنوانسیون مونترو ۱۹۳۶ اداره میشوند که عبور آزاد کشتیهای تجاری در زمان صلح را تضمین میکند.
این کنوانسیون به ترکیه اجازه میدهد هزینههای استانداردی برای خدمات دریافت کند، اما اجازه وضع عوارض کلی برای عبور را نمیدهد.
سنگاپور نیز برای عبور از تنگه سنگاپور هزینهای دریافت نمیکند.
آیا گلوگاههای دریایی دیگر در معرض خطر هستند؟
تنگههایی به باریکی، اهمیت و حساسیت تنگهٔ هرمز زیاد نیستند.
حوثیهای یمن گهگاه عبور و مرور در تنگهٔ بابالمندب میان دریای سرخ و اقیانوس هند را مختل کردهاند، اما مسیرهای جایگزین، هرچند بسیار طولانیتر، وجود دارد.
کشتیهایی که بین اقیانوس هند و دریای چین جنوبی تردد میکنند نیز در صورت مسدود شدن تنگههای سنگاپور و مالاکا میتوانند مسیرهای جایگزین بیابند، هرچند در حال حاضر تهدیدی در این خصوص وجود ندارد.
همچنین در حال حاضر تهدیدی برای عبور از تنگهٔ جبلالطارق میان اقیانوس اطلس و مدیترانه یا تنگهٔ اورسوند میان اطلس و دریای بالتیک وجود ندارد.