وقتی یک ماهواره «عروسک تودرتو»، یا همان «ماتروشکای» روسی، در ماه ژوئن ۲۰۲۵ به فاصلهای بسیار نزدیک با یک ماهواره آمریکایی مانور داد، نقطهٔ آغازین یک بازی خطرناک موش و گربه در فضا رقم خورد.
از زمان پرتاب «کاسموس ۲۵۵۸» در سال ۲۰۲۲، این ماهواره در حال ردیابی و دنبالکردن ماهوارهٔ «یواسای ۳۲۶» ایالات متحده بود. اما این بار آنچه که این صحنه رقابتی را وارد مرحلهای جدید کرد، رها شدن یک ماهوارهٔ کوچکتر از دل ماهوارهٔ روسها بود که بیش از پیش به ماهوارهٔ آمریکایی نزدیک شد. تحولی که بسیاری را غافلگیر کرد.
دیانا بِرت، که در زمان وقوع این حادثه مدیر ارشد عملیات در نیروی فضایی ایالات متحده بود، میگوید: «این دومین موردی است که دیدهایم طرف روسی به انجام چنین عملیاتی دست میزند».
این فرماندهٔ پیشین نیروی فضایی ایالات متحده افزود: «ماهوارهای را در مقابل دارید که درون خود ماهوارهٔ دیگری را جا داده است و ما معتقدیم که این ابزار جدید میتواند یک وسیلهٔ "انهدام فیزیکی" باشد. سامانهای که به سمت ماهوارهای دیگر حرکت کرده و با آن ملاقات میکند و توانایی آسیبرسانی به آن را هم دارد. ماهوارهای کوچک که میتواند از ماهوارهN رقیب تصویربرداری کند یا کارهای متفاوتی انجام دهد».
خانم بِرت در اکتبر ۲۰۲۵ بازنشسته شد و در جریان سفری به پراگ که از سوی مؤسسهٔ آسپن ترتیب داده شده بود، با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفتوگو کرد.
او در این گفتوگوی مفصل که اواخر ماه ژانویه انجام شد، دربارهٔ تهدیدهای ماهوارهای روسیه، چین، ایران و کره شمالی و همچنین دربارهٔ یک درگیری پنهان صحبت کرد؛ درگیریای که از زمان تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ آغاز شد و همچنان ادامه دارد.
برخورد نزدیک در فضا
خانم بِرت در پاسخ به پرسشی دربارهٔ حادثه برخورد ماهوارههای روسیه و آمریکا گفت: «ما شاهد پدیدهای بودیم که در اصطلاح آن را عملیات قرار ملاقات از نزدیک نامیدهایم. عملیاتی شامل پرواز پیرامون یک ماهواره دیگر و پایش آن».
این مقام پیشین نیروی فضایی ایالات متحده افزود: نگرانی این بود که «آیا آنها یک ابزار انهدامی رها خواهند کرد» یا این اقدام «صرفاً برای پایش و شناسایی» انجام شده؟ در نهایت هم مشخص شد که هدف، مورد دوم بوده است. با این حال، این موضوع همچنان مایهٔ نگرانی بود. نگرانیای که تنها یک وجه آن وجود خطر تصادم ماهوارهها در فضا بود.
دیانا بِرت تصریح کرد که «آنچه در این روند مشاهده میکنید، تماماً آزمایشهایی است که در نهایت به ایجاد قابلیتهای جدید میانجامد. فرضاً، اگر قرار بود من یک توانمندی ضدفضایی را به کار بگیرم، قبل از هرچیزی باید مطمئن شوم که آیا میتوانم اهداف را شناسایی کنم و در مرحلهٔ بعد به آنها حمله کنم».
خانم بِرت نخستین کسی نیست که دربارهٔ چنین تهدیدهایی از سوی روسیه هشدار داده است.
حادثهٔ مشابه دیگری هم پیشتر از سوی ژنرال جان ریموند، فرماندهٔ وقت عملیات فضایی نیروی فضایی آمریکا، در گفتوگو با مجلهٔ «تایم» مطرح شد. ژنرال ریموند حدود شش سال پیش گفت: «تصویری که در ذهن دارم، شبیهٔ عروسکهای تودرتوی روسی است. ماهوارهٔ دوم از دل ماهوارهٔ اولی بیرون آمد».
در سال ۲۰۲۴، جانشین جان ریموند، ژنرال چنس سالتزمن، دربارهٔ به اصطلاح «روز صفر» هشدار داد؛ سناریویی که در آن روسیه ممکن است سلاح هستهای خود را در فضا مستقر کند تا توانمندیهای ماهوارهای رقیب را نابود کند. همان سال، ادعای پنتاگون مبنی بر اینکه روسیه «احتمالاً» یک سلاح ضدماهواره در فضا مستقر کرده، از سوی کاخ کرملین رد شد.
به تازگی هم، در گزارشی از اندیشکدهٔ شورای آتلانتیک آمده بود که ایالات متحده در برابر چنین تهدیدهایی «بهطور غیرقابلقبولی آسیبپذیر» است. این گزارش خواستار حرکت به سوی «معماریهای ماهوارهای تابآور» شده بود.
دیانا بِرت میگوید این موضوع هماکنون یکی از اولویتهای اصلی آمریکا است: «داشتن توانایی دریافت یک ضربه و بازیابی توان بعد از آن... به کمک ماهوارههایی که مستقر و آماده پرتاب هستند».
در همین راستا بود که طی رزمایشی در سال ۲۰۲۳ با اسم رمز «ویکتوس ناکس» نیروی فضایی ایالات متحده رکورد تازهای در پرتاب ماهواره ثبت کرد. بر پایهٔ بیانیهٔ نیروی فضایی آمریکا، در این رزمایش پرتاب ماهواره «از آمادگاه تا رسیدن به قابلیت قرارگیری در مدار، یک هفته طول کشید». اما دیانا برت میگوید حتی این زمان هم کافی نیست.
خانم بِرت به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت:«چگونه این عملیات را در مقیاس بزرگ انجام میدهید؟ ما این پرتاب را بهصورت موردی انجام دادهایم. پرسش این است که چگونه میشود همین کار را در مقیاس وسیع پیاده کرد؟ قابلیتی که برای ایجاد تابآوری در برابر تهدیدهای موجود لازم است».
اما این بدترین سناریویی است که دیانا بِرت زمانی در یک سخنرانی آن را «پرل هاربر در فضا» توصیف کرده بود. واقعیت این است که هرگونه حملهٔ گستردهای از این دست برای طرف مقابل هم نوعی خودزنی خواهد بود؛ چرا که این عملیات تخریبی بیهدف را رقم میزند. و در نتیجهٔ آن ماهوارههای متعلق به روسیه، چین و دیگر کشورها هم نابود شده یا از کار خواهند افتاد.
ارسال پارازیت، لیزر و بازوهای رباتیک
روشهای پیچیدهٔ دیگری هم برای از کار انداختن ماهوارهها وجود دارند که لزوماً شبیه فیلمهای «جنگ ستارگان» و انفجار در فضا نیستند.
خانم بِرت میگوید: «در اوکراین دیدیم که یکی از نخستین حملات، حملهای سایبری علیه شبکهٔ ارتباطات ماهوارهای بود... و در طول این جنگ همچنان شاهد اخلال و پارازیت در جیپیاس و ارتباطات ماهوارهای بودهایم».
این موارد حملات مستقیم روسیه به ظرفیتهای ماهوارهای آمریکا محسوب میشوند.
به گفتهٔ او، «تأثیر چنین اقداماتی بسیار موضعی است و ماهیت غیر فیزیکی دارند. به این معنا که نوعی اخلال برای مدتی سامانه را از کار میاندازد و به محض خروج از محدودهٔ پارازیت، سامانه دوباره فعال میشود. بنابراین کاملاً روشن است که هدف، تأثیرگذاری در موضع یا در سطح میدان نبرد است، نه اثری سراسری». دیانا برت توضیح میدهد که «ما مرتباً شاهد این الگو بودهایم».
خانم بِرت در ادامه افزود: «دشمنان ما اهمیت فضا را بهعنوان رفیعترین جایگاه، درک کردهاند. چنانکه در شعار نیروی فضایی ما هم آمده: Semper Supra. [به لاتین؛ همیشه در بلندا]».
دیگر توانمندیهای ضدماهوارهای شامل لیزرهای مستقر در زمین برای کور کردن ارتباطات ماهوارهای است. دیانا بِرت توضیح میدهد که قدرتهای کوچکتری مانند ایران و کره شمالی نیز «قابلیتهای ضدفضایی» دارند، اما به گفتهٔ او تهدیدهای اصلی از جانب روسیه و چین است.
مدیر ارشد پیشین عملیات نیروی فضایی ایالات متحده در ادامه توضیح داد: «نگرانکنندهترین فناوری چینی، موسوم به بازوی چنگزن است. این قابلیت به آن معناست که چین میتواند یک ماهواره را بگیرد و آن را از یک مدار عملیاتی به مداری غیرعملیاتی منتقل کند. عملیاتی که در عمل ماهواره را غیرعملیاتی کرده و آن را از چرخه استفاده خارج میکند».
پیامدها در زمین
امنیت ماهوارهها پیامدهای آشکاری در زندگی روی زمین دارد. همهچیز، از جیپیاس و ناوبری غیرنظامی و پیشبینیهای هواشناسی گرفته تا بانکداری و ارتباطات، به عملکرد ماهوارهها وابسته است.
در عرصهٔ نظامی هم پیامدهای اخلال در ماهوارهها میتواند از فلج شدن نیروها در برقراری ارتباط و قطع تصاویر ماهوارهای و دیگر اطلاعات، تا غافلگیر شدن سامانههای پدافند موشکی را در بر بگیرد.
دیانا بِرت هشدار میدهد که «همه در برابر این پدیده آسیبپذیرند».
او در نهایت تأکید میکند که «لزوماً نمیگویم این آسیبپذیری در عرصهٔ فضا برای ما به یک نقطهٔ ضعف تبدیل شده. اما معتقدم همه به این عرصه وابستهایم. و همین واقعیت هم جنگیدن را در دنیای مدرن دشوارتر میکند. اما در عین حال این را هم بگویم که مجموعهٔ نیروهای ما به نبرد ادامه خواهند داد و دیگر بازوهای نیروهای مسلح هم در این نبرد دخیل خواهند بود. با این حال، قطعاً امروز کار دشوارتر است و فکر میکنم اگر چیرگی در میدان فضا وجود نداشته باشد، جانهای بیشتری از دست خواهد رفت».
