استیو ویتکاف نمایندهٔ ویژهٔ کاخ سفید و عباس عراقچی و وزیر خارجهٔ جمهوری اسلامی ایران قرار است روز ۱۷ بهمن در تلاشی نهایی برای دستیابی به توافقی با هدف جلوگیری از جنگ دیدار کنند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، همزمان با بررسی احتمال حمله به تهران، تجهیزات عمدهٔ نظامی را به خلیج فارس اعزام کرده است.
تهران تلاش میکند دامنهٔ مذاکرات را به برنامهٔ هستهای خود محدود کند، اما ایالات متحده به دنبال توافقی است که علاوه بر آن، برنامهٔ موشکهای بالستیک ایران را نیز محدود کند و به حمایت تهران از گروههای مسلح در خاورمیانه پایان دهد.
دامون گلریز از دانشگاه علوم کاربردی لاهه میگوید ترامپ خواهان توافق است، زیرا «او آن را به جنگ با کشوری بزرگ مانند ایران ترجیح میدهد.»
او معتقد است: «اگر توافقی حاصل شود، به نفع جمهوری اسلامی خواهد بود، حتی توافقی که در نگاه افکار عمومی بهگونهای جلوه کند که جمهوری اسلامی تسلیم شده است.»
برای رسیدن به توافق، فرستادگان واشینگتن و تهران باید از چندین مانع اساسی عبور کنند؛ موانعی که مذاکرات پیشین را نیز ناکام گذاشته است.
بدون غنیسازی، بدون ذخایر
ایالات متحده از حکومت ایران میخواهد بهطور کامل غنیسازی اورانیوم را متوقف کند و از ذخیرهٔ حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا صرفنظر کند؛ اقداماتی که مانع از ساخت سلاح هستهای توسط تهران خواهد شد.
مقامات جمهوری اسلامی پیشتر این خواستهها را رد کردهاند، اما کارشناسان میگویند با توجه به موقعیت ضعیف چانهزنی، ممکن است امتیازاتی بدهد.
حکومت ایران در ضعیفترین موقعیت خود طی دهههای اخیر قرار دارد؛ با اعتراضات بیسابقه و فروپاشی اقتصادی در داخل و همچنین استقرار گستردهٔ نیروهای نظامی آمریکا در اطراف کشور.
برنامهٔ هستهای ایران نیز آسیب دیده است. آمریکا در جریان جنگ ۱۲روزه میان ایران و اسرائیل در خرداد امسال، تأسیسات کلیدی غنیسازی زیرزمینی در فردو و نطنز را بمباران کرد.
یکی از چالشهای احتمالی، بازیابی ذخایر اورانیوم با غنای بالا است که بهگفتۀ طارق رئوف، رئیس پیشین بخش راستیآزمایی در آژانس بینالمللی انرژی اتمی، پس از حملات هوایی آمریکا به سایتهای زیرزمینی هستهای در سال گذشته «با آوار مخلوط شده است.»
رئوف همچنین اشاره میکند که یکی از بمبهای «سنگرشکن» آمریکا که در این حملات استفاده شد، منفجر نشده است.
آقای رئوف به رادیو فردا گفت: «بیش از دو هزار کیلوگرم مواد منفجرهٔ قوی همچنان در نطنز باقی مانده است… که میتواند بسیار ناپایدار باشد و در صورت جابهجایی منفجر شود.»
یکی از راههای حل مسئلهٔ غنیسازی بازگشت به پیشنهادی است که اردیبهشت امسال مطرح شد: ایجاد یک کنسرسیوم منطقهای غنیسازی که به ایران اجازه دهد غنیسازی را ادامه دهد، اما تنها در سطح پایین و مناسب برای مصارف انرژی غیرنظامی.
معمولاً کنسرسیوم در کشوری ایجاد میشود که پیشتر برنامهٔ هستهای داشته باشد. تنها کشور خاورمیانه با برنامهٔ رسمی هستهای، امارات متحدهٔ عربی است، اما این کشور از حق غنیسازی اورانیوم صرفنظر کرده و سوخت هستهای را از خارج وارد میکند.
موشکها و نیروهای نیابتی
ایالات متحده همچنین خواهان اعمال محدودیت بر بُرد و تعداد موشکهای بالستیک ایران است؛ محدودیتهایی که مانع از توانایی تهران برای هدف قرار دادن اسرائیل شود.
ایران در حال حاضر سقف برد دو هزار کیلومتر برای موشکهای خود دارد. موشکهای میانبرد آن میتوانند اسرائیل را هدف بگیرند و موشکهای کوتاهبرد آن قادر به حمله به پایگاههای نظامی آمریکا در منطقهٔ خلیج فارس هستند.
تعداد موشکهای میانبرد ایران مشخص نیست. اسرائیل در جریان جنگ ۱۲ روزه، تأسیسات تولید موشک و پرتابگرهای موشکی ایران را هدف قرار داد. با این حال، باور بر این است که ایران همچنان چند هزار موشک بالستیک کوتاهبرد در اختیار دارد.
ایران هرگونه محدودیت بر برنامهٔ موشکی خود را قاطعانه رد کرده و آن را رکن اصلی دفاع خود میداند.
جمهوری اسلامی همچنین کنار گذاشتن نیروهای نیابتی مسلح و گروههای شبهنظامی مورد حمایت تهران در لبنان، عراق و یمن را رد کرده است. ایران آنچه «محور مقاومت» مینامد را بخش مهمی از بازدارندگی خود در برابر «تجاوز اسرائیل و آمریکا» میداند.
شبکهٔ نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در جریان حملات اسرائیل به ایران در خرداد امسال عمدتاً در حاشیه باقی ماند، اما تحلیلگران میگویند در صورت شکست مذاکرات و آغاز جنگ با آمریکا، ممکن است برای حمایت از ایران وارد عمل شود.
بیشتر در این باره: آیا وعدهٔ نیابتیها در حمایت از ایران در صورت حملهٔ آمریکا کارساز است؟