مسعود پزشکیان، رئیسجمهور، در هفتادوپنجمین روز قطع اینترنت در ایران، معاون اول خود را با حفظ سمت بهعنوان رئیس «ستاد ویژهٔ ساماندهی و راهبری فضای مجازی کشور» منصوب کرد.
در حکم آقای پزشکیان که روز چهارشنبه ۲۳ فروردین منتشر شد، آمده است که انتصاب محمدرضا عارف با توجه «به ضرورت فوری استقرار حکمرانی یکپارچه، منسجم و کارآمد در فضای مجازی» انجام میشود.
پزشکیان یک روز پیش از این نیز در شبکهٔ ایکس نوشته بود که «ارتباطات مبتنی بر فناوری اطلاعات و اینترنت به بخش جدانشدنی زندگی مردم تبدیل شده» و به محمدرضا عارف مأموریت داده تا «با لحاظ حساسیتهای حکمرانی، نظر رهبری و وعدهای که به مردم داده بودم، در قالب ساختاری چابک موجبات خدمترسانی بهتر دولت و تحقق انتظارات عمومی را فراهم سازند.»
این در حالی است که اینترنت در ایران، بهرغم سانسور و اعمال فیلترینگ گسترده، از نهم اسفند پارسال همزمان با شروع جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران و به بهانهٔ آن بهطور کامل قطع شد و بهرغم گذشت ۷۵ روز همچنان قطع است.
برخی مقامات دولتی در هفتههای اخیر بارها از بسته ماندن اینترنت بهخصوص با توجه به آسیبهای گستردهٔ اقتصادی و اجتماعی آن انتقاد کرده و آن را به نهادهای امنیتی نسبت دادهاند، اما مسعود پزشکیان تاکنون توضیحی درباره ادامهٔ قطع اینترنت پس از پایان جنگ ارائه نکرده است.
این در حالی است که او در جریان انتخابات ریاستجمهوری ۱۴۰۳ وعده داده بود برای «رفع فیلترینگ»، «اصلاح نظام ناکارآمد فیلترینگ» و «آزادسازی اینترنت» تلاش خواهد کرد و همان زمان هم گفته بود محدودیتهای اینترنتی به کسبوکارها و زندگی مردم آسیب زده است.
این وعدهها اما نهتنها عملی نشد، بلکه از زمان آغاز جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، قطع اینترنت نیز به آن افزوده شد. در تازهترین اظهارنظر رسمی، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، روز سهشنبه ۲۲ اردیبهشت از قطع اینترنت «بهدلیل فضای جنگی» دفاع کرد و در پاسخ به اعتراض خبرنگاران گفت «در این فضا چه انتظاری دارید؟»
قطع اینترنت در حالی است که دولت جمهوری اسلامی چند روز پس از شروع جنگ در نهم اسفند پارسال اعلام کرد تنها خبرنگاران و فعالان رسانهای همسو با حکومت به اینترنت جهانی دسترسی خواهند داشت.
در این مدت، شمار قابلتوجهی از فعالان رسانهای نزدیک به حکومت با استفاده از اینترنت موسوم به «سفید» در شبکههای اجتماعی از عملکرد جمهوری اسلامی حمایت کردهاند.
همزمان، در هفتههای اخیر برخی اپراتورها اقدام به تبلیغ و فروش اینترنت موسوم به «طبقاتی» یا «پرو» کردهاند؛ اینترنتی که با عنوان ویژهٔ «کسبوکارها» و با هزینهای بسیار بالا عرضه میشود.
واگذاری این نوع اینترنت بهدلیل سازوکار نامشخص، ابهام دربارهٔ نحوهٔ تخصیص و همچنین درآمدزایی گستردهٔ آن برای اپراتورها، به موضوع ججنجالی فضای سیاسی و اجتماعی ایران تبدیل شده است.
حسن اسدی زیدآبادی، فعال سیاسی در ایران، اینترنت «پرو» را مصداقی از نوعی فعالیت اصلاحطلبانه برای حفظ حکومت تحت عنوان معروف به «روزنهگشایی» خوانده و نوشته است: «میگویند نمیتوانید مانع را بهکلی و اساسی خراب کرد، پس سوراخی در آن ایجاد کنیم تا خدایی نکرده سد نشکند و توازن برقرار باشد.»
محمد مالجو، اقتصاددان و پژوهشگر اقتصادی، نیز در کانال تلگرامی خود نسبت به عملکرد دولت پزشکیان در قبال «اینترنت طبقاتی» انتقاد کرده و با اشاره به «فروپاشی» نقش دولت در کشور نوشته است: «فروپاشی را کجا عریانتر از اینترنت طبقاتی میتوان دید؟ تقسیم جامعه به اقلیتی از برخورداران و اکثریتی از نابرخورداران، به متصلان و گسستگان. این خطمشی نه فنی است نه اضطراری. اعلان صریح تبعیض است. این تبعیض نفرتانگیز را نیروهایی رقم زدهاند که نه انتخاب شدهاند و نه پاسخگو هستند، اما شما دقیقاً همانجایی که باید جلویشان میایستادید، کنار رفتهاید.»
آقای مالجو در ادامه افزوده است «به این حتی نمیگویند انفعال. میگویند مشارکت در تضییع حق از طریق بیعملی. شما اجازه دادهاید حق به امتیاز تقلیل یابد و قانون به شوخی بدل شود و شهروند به سوژهای مفلوکتر تنزل پیدا کند».
در سوی دیگر، علی قلهکی، فعال رسانهای نزدیک به حکومت، به جنبههای درآمدزایی اینترنت پرو برای اپراتورها و جنبههای امنیتی و سیاسی ماجرا اشاره کرده و نوشته است تاکنون «بیش از چهار میلیون پیامک تبلیغاتی» برای اینترنت «پرو» ارسال شده و تنها اپراتور همراه اول موفق شده «بیش از ۴۵۰ هزار سیمکارت «پرو» فعال کند».
او همچنین مدعی شد اپراتور دیگری که بیش از ۵۰۰ هزار پیامک تبلیغاتی ارسال کرده، تنها حدود ۴۰ هزار سیمکارت فعال داشته است.
بهگفتۀ او، هدفگذاری اولیهٔ این طرح جذب یک میلیون کاربر برای اینترنت «پرو» است و در صورت تحقق این هدف، فروش بستههای ۵۰ گیگابایتی میتواند بیش از دو هزار میلیارد تومان درآمد نصیب اپراتورها کند.
این فعال رسانهای نزدیک به حکومت انتقاد کرده که سرمایه اجتماعی کشور، که بهگفتهٔ او «بابت جنگ تقویت شده»، نباید «دستمایهٔ اقدامات مشکوک و منفعتمحور مدیرانِ اِبنالوقت قرار گیرد».
بهگفتهٔ علی قلهکی، «طرحهای تبعیضآمیزی چون اینترنت پرو این انگاره را در جامعه جا میاندازد که هزینههای اقداماتی چون تحریم و جنگ از جیب مردم باید پرداخت شود».
این فعال رسانهای نزدیک به حکومت همچنین مدعی شد که در ابتدا قرار بود اینترنت «پرو» فقط برای کسبوکارها و با احراز هویت ارائه شود، اما اکنون شمار کاربران مجاز افزایش یافته و احراز هویت اولیه نیز «عملاً انجام نمیشود».
او همچنین از شکلگیری «بازار سیاه اینترنت پرو» خبر داد و نوشت برخی دلالان در ازای دریافت «پولهای نجومی» این نوع اینترنت را برای افراد غیرشرکتی نیز فعال میکنند.
عبور زمان قطع اینترنت در ایران از ۷۵ روز در حالی است که بر اساس برآوردهای منتشرشده از سوی مقامهای دولتی و فعالان بخش خصوصی، قطع گستردهٔ اینترنت روزانه خسارتهای سنگینی به اقتصاد کشور وارد میکند.
ستار هاشمی، وزیر ارتباطات جمهوری اسلامی، در دورۀ قطع اینترنت در جریان اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ گفته بود قطع اینترنت روزانه حدود پنج هزار میلیارد تومان به اقتصاد کلان ایران زیان وارد میکند.
افشین کلاهی، رئیس کمیسیون اقتصاد دانشبنیان اتاق بازرگانی ایران، اخیراً خسارت مستقیم ناشی از اختلال اینترنت را روزانه ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار برآورد کرده و گفته است که با احتساب پیامدهای غیرمستقیم، این رقم میتواند به حدود ۸۰ میلیون دلار در روز برسد.
این خسارتها تنها محدود به فروشگاهها و کسبوکارهای اینترنتی نیست و بخشهایی مانند بانکداری و پرداختهای آنلاین، حملونقل، خدمات دیجیتال، تجارت، تبلیغات، صادرات خدمات فناوری و همچنین درآمدهای شخصی فعالان شبکههای اجتماعی را نیز در بر میگیرد.
آسیبهای عمیق اجتماعی و روانی که اقشار گوناگون جامعه متحمل میشوند، بخش دیگری از آسیبهای قطع اینترنت است که جامعهشناسان و روانشناسان بر آن تأکید دارند.