کشورهای جنوب شرق آسیا که سازمانی به نام «آسهآن» را تشکیل دادهاند، نشست سالانهٔ خود را تحت تاثیر پیامدهای جنگ ایران برگزار کردند.
رهبران این کشورها در تلاشند تا راهی برای کاهش اثرات اقتصادی این جنگ بر کشورهای خود بیابند؛ جنگی که به گفته یکی از وزرای ارشد این کشورها، وزیر خارجه تایلند، «اصلاً نباید رخ میداد».
کشورهای جنوب شرق آسیا چرا نگران جنگ در منطقه خلیج فارس هستند؟ رهبرانشان چه میگویند و طرحشان برای برونرفت از بحران کنونی چیست؟
آسهآن چیست و چه ویژگیهایی دارد؟
آسهآن از کشورهای فیلیپین، برونئی، کامبوج، اندونزی، لائوس، مالزی، میانمار، سنگاپور، تایلند و ویتنام تشکیل شده و تیمور شرقی نیز در اکتبر ۲۰۲۵ بهعنوان عضو کامل این سازمان پذیرفته شد.
این سازمان نمایندهٔ جمعیتی حدود ۷۰۰ میلیون نفر است.
آسهآن دارای سیاست دیرینهٔ «عدم مداخله» در امور داخلی کشورهای عضو است و به همین دلیل، به داشتن محدودیت قدرت و نفوذ در کشورهای عضو مورد انتقاد قرار گرفته است.
با این حال، هدف این سازمان تقویت همکاریهای منطقهای میان کشورهای جنوبشرق آسیا است و تلاش میکند در حوزههای اقتصادی، انرژی و امنیت غذایی همکاری میان اعضا را افزایش دهد.
همچنین این سازمان به دنبال بهبود هماهنگی و ارتباطات در شرایط بحران میان کشورهای عضو است.
نشست امسال چه ویژگیهایی دارد؟
رهبران آسهآن روز ۱۸ اردیبهشت برای نشست سالانهٔ خود در در مجمعالجزایر مرکزی سبو فیلیپین گرد هم آمدند.
فردیناند مارکوس جونیور، رئیسجمهور فیلیپین، که کشورش ریاست دورهای آسهآن را برعهده دارد، دستور داد که این اجلاس از تشریفات و مراسم سنتی خود بکاهد تا با شرایط دشوار اقتصادی جهانی همخوانی داشته باشد.
مهمترین ویژگی نشست امسال، رسیدگی به پیامدهای اقتصادی جنگ ایران است.
رئیسجمهور فیلیپین در سخنرانی آغازین این نشست گفت که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران از طریق «افزایش هزینههای زندگی» احساس شده و «معیشتها را تهدید کرده است»، هم در «سرزمینهای ما و هم در میان اتباع ما در خاورمیانه».
مارکوس جونیور همچنین از تغییر رویکردها در کشورهای آسهآن بهدلیل جنگ ایران خبر داد.
او گفت: «در ماههای گذشته، هر یک از کشورهای ما ناچار شدهاند که تغییراتی ایجاد کنند و رویکردهای خود را اصلاح کنند. بنابراین اکنون گرد هم میآییم تا این اصلاحات را بررسی کنیم. تا بهترین رویکردها را پیدا کنیم. تا با هم با آینده روبهرو شویم».
همچنین ترزا لازارو وزیر خارجه فیلیپین یک روز پیش از نشست سران، در نشست وزیران آسهآن، نسبت به «فضای مبهم کنونی» هشدار داد و گفت که پیامدهای این درگیری طولانیمدت زندگی میلیونها نفر در سراسر کشورهای عضو آسهآن را متاثر کرده است.
او گفت: «بحران جاری در خاورمیانه و پیامدهای گسترده آن، از جمله اختلال در جریان انرژی، مسیرهای تجاری، زنجیرههای تأمین غذا و رفاه اتباع ما، به ما یادآوری میکند که تحولات خارج از منطقه ما میتوانند تأثیرات فوری و عمیقی بر آسهآن داشته باشند».
چرا خاورمیانه برای آسهآن مهم است؟
به گفته وزیر خارجه فیلیپین، کشورهای عضو آسهآن حدود ۶۶ درصد نفت خام خود را وارد میکنند، و بخش اعظم این سوخت وارداتی از خاورمیانه است.
به همین دلیل مسدود شدن عملی تنگهٔ هرمز و افزایش قیمت سوخت، به معنای افزایش قابل توجه هزینههای سوخت و انرژی در این کشورها و در نهایت به افزایش قیمت نهادههای کشاورزی، مواد غذایی و کالاهای اساسی است.
بحران کنونی ناشی از انسداد عملی تنگه هرمز همچنین باعث اختلال در برخی بخشها از جمله حملونقل و گردشگری کشورهای آسهآن شده است.
همچنین تخمین زده میشود که بیش از یک میلیون کارگر و دریانورد کشورهای این سازمان در خاورمیانه کار و زندگی میکنند.
به همین دلیل، یکی از چالشهای مهم رهبران آسهآن این است که در صورت شعلهور شدن دوباره درگیریها در خاورمیانه، چگونه شهروندان خود را از منطقه خارج کند.
چرا مشکلات آسهآن مشترک است؟
رئیسجمهور فیلیپین خواستههای کشورهای عضو آسهآن را در سخنرانی افتتاحیهٔ خود مطرح کرد.
او گفت: «ما گرد هم آمدهایم، با تاکید بر تعهد دیرینهٔ آسهآن به صلح و مواضع جمعی بیانشده از سوی هر یک از کشورهای عضو آسهآن. این مواضع شامل توقف فوری خصومتها، حل مسالمتآمیز اختلافات، حفاظت از غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی، و بازگرداندن عبور ایمن، بدون مانع و پیوسته در تنگه هرمز هستند».
به عقیدهٔ کریستینا روکه، وزیر تجارت فیلیپین، آسیبپذیری این کشورها یک موضوع مشترک است و بدون همکاری یکدیگر حل آنها ممکن نیست.
او در نشست وزیران آسهآن گفت: «تحولات در خاورمیانه نشان داده است که شوکهای خارجی تا چه اندازه سریع میتوانند منطقه ما را دگرگون کنند».
او با اشاره به پیامدهای جنگ ایران در حوزههای انرژی، زنجیرههای تأمین و اساساً شرایط اقتصادی در سراسر کشورهای آسهآن تاکید کرد: «اینها اثرات جداگانه نیستند و یادآوری میکنند اقتصادها و آسیبپذیریهای ما بهشدت به هم مرتبطاند».
وزیر تجارت فیلیپین تاکید کرد که حل این مسائل صرفاً در چارچوب سیاست خارجی یا صرفاً در سیاست اقتصادی نمیگنجد، بلکه «این مسائل هر دو حوزه را در بر میگیرند».
طرح آسهآن برای بحران کنونی چیست؟
این کشورها اکنون در تلاشند تا یک طرح اضطراری مشترک را برای تضمین عرضهٔ پایدار سوخت و مواد غذایی در این منطقه تدوین کنند.
در پیشنویس بیانیهٔ مشترک رهبران این سازمان که طرح اضطراری خود را تشریح کردهاند، آمده که هر یک از ۱۱ کشور عضو این اتحادیه میخواهد اطلاعات مربوطه به اشتراک گذاشته شود و همکاری با سازمانهای بینالمللی تقویت شود تا به گفتهٔ آنان «امنیت و رفاه اتباع آسهآن در مناطق آسیبدیده تضمین شود».
طرح اضطراری آسهآن شامل اقداماتی مانند تصویب احتمالی یک توافق در سال جاری است که زمینه را برای هماهنگی در تأمین اضطراری سوخت فراهم میکند، همچنین برنامهریزی برای یک شبکهٔ برق منطقهای، متنوعسازی منابع نفت خام، ترویج استفاده از خودروهای برقی و بررسی استفاده از فناوریهای جدید از جمله انرژی هستهای غیرنظامی.
با این حال، در حاشیهٔ نشست رهبران آسهآن، فعالان محیط زیست هشدار دادند که این کشورها نباید به سوختهای فسیلی بازگردند.
یکی از این فعالان به رویترز گفت: «ما میخواهیم پیام روشنی به رهبران آسهآن منتقل کنیم. میخواهیم آنها از منابع انرژی مبتنی بر سوختهای فسیلی فاصله بگیرند. این مسئله بسیار مخرب است، زیرا در حال حاضر جنگ در خاورمیانه ادامه دارد و فکر میکنم طولانیتر هم خواهد شد. اگر بخواهیم این را با گسترش انرژیهای آلاینده حل کنیم، همچنان به نابودی محیطزیست و مردم ادامه دهیم و این برای آسهآن خوب نیست».
آسهآن، یک منطقهٔ پرتنش و حساس
در تاریخ معاصر، آسهآن یک منطقهٔ پرتنش و حساس بوده است.
نگرانی از پیامدهای جنگ ایران در شرایطی است که این منطقه پیشتر خود با جنگهایی مثل اختلافات ارضی چند دههای با چین، جنگ داخلی پنجساله در میانمار و برخوردهای مرزی اخیر میان تایلند و کامبوج درگیر بوده است.
به همین دلیل، بانک توسعهٔ آسیایی در ماه مارس، حدود یک ماه پس از آغاز درگیریها در خاورمیانه، هشدار داد که این بار نیز اختلال طولانیمدت ناشی از جنگ میتواند رشد اقتصادی را در این کشورها کاهش، و تورم را افزایش دهد.