طی سالهای اخیر، بهخصوص از آغاز تهاجم نظامی روسیه به اوکراین نزدیک به چهار سال پیش، ایران یکی از مهمترین تأمینکنندگان تجهیزات نظامی کرملین بوده است.
اما حالا برخی از کارشناسانی که با رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی صحبت کردهاند، استدلال میکنند که حمایت نظامی و تسلیحاتی ایران دیگر برای مسکو کلیدی و حیاتی بهشمار نمیآید.
بلومبرگ در روز ۲۲ دیماه به نقل از یک مقام امنیتی غربی که خواسته هویتش محفوظ بماند، گزارش داده بود که ارزش فروش موشکهای بالیستیک و ضدهوایی ایران به روسیه طی بیش از چهار سال گذشته، دو میلیارد و ۷۰۰ میلیون دلار بوده است.
مسکو حجم تبادل تجارت نظامی خود با تهران را بهشکل عمومی اعلام نمیکند و ایران هم از اساس فروش تسلیحات به روسیه طی سالهای اخیر را انکار میکند.
اردیبهشتماه گذشته، نمایندۀ دائم جمهوری اسلامی در سازمان ملل متحد مدعی شد که «تا زمانی که درگیری بین روسیه و اوکراین ادامه داشته باشد، ایران از هرگونه کمک تسلیحاتی به طرفین خودداری خواهد کرد».
اما شواهد زیادی وجود دارند که خلاف این ادعا را ثابت میکنند؛ از جمله استفادهٔ گستردهٔ روسیه از پهپادهای تهاجمی شاهد، محصول ایران، بهخصوص در مراحل اولیهٔ جنگ علیه اوکراین. حالا اما بهنظر میرسد که از اهمیت و حجم فروش این پهپادها بهشدت کاسته شده باشد.
پهپاد
بهگفتۀ هانا نوتِه، رئیس بخش اوراسیا در «مرکز جیمز مارتین برای مطالعات عدم اشاعۀ تسلیحاتی»، با وجود اینکه هنوز انتقال محدود پهپادهای ایرانی، بهخصوص برخی مدلهای جدیدتر، به روسیه ادامه دارد، اما «مدتهاست که از دورۀ اوج ارائۀ پهپادهای ایرانی به مسکو عبور کردهایم».
روسلان سلیمانوف، از تحلیلگران «مرکز راهبردهای جدید اوراسیا» هم نظر مشابهی دارد.
این کارشناس روز ۲۳ دیماه به «کارنت تایم»، تلویزیون روسی رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی، گفت:
«روسیه دیگر بهاندازۀ چهار سال پیش به تسلیحات ایرانی وابسته نیست. همان پهپادهای شاهد حالا در خاک روسیه تحت نام «گران» تولید میشوند. نزدیک به ۹۰ درصد از کل مراحل تولید این پهپادها در خاک روسیه و بدون کمک یا حضور ایران انجام میشود.»
ایران فناوری، دانش و آموزشهای لازم را در اختیار روسیه گذاشت و حالا کارخانهای در «آلابوگا» واقع در منطقۀ تاتارستان، مشغول تولید پهپادهای «گران» است.
بهگفتۀ منابع اوکراینی، روسیه هر ماه حدود ۵۰۰۰ پهپاد دوربرد از مدلهای مختلف تولید میکند؛ از جمله پهپادهای تهاجمی «گران» و پهپاد «گِربِرا» ـ فاقد کلاهک جنگی ـ که برای فریب و درگیر کردن سامانههای دفاع هوایی اوکراین بهکار گرفته میشود.
موشک ایرانی فتح-۳۶۰، که ظاهراً در اختیار روسیه قرار گرفته است
موشک
فروردینماه گذشته، ژنرال کریستوفر کاوولی، رئیس وقت فرماندهی مرکزی ایالات متحده، به کمیتۀ نیروهای مسلح سنا گفته بود که «ارائۀ کمکهای تسلیحاتی ایران به روسیه، از جمله بیش از ۴۰۰ موشک بالیستیک با برد کوتاه و صدها هزار گلولۀ توپ، ادامه دارد».
در اردیبهشتماه، رویترز گزارش داد که ایران قصد دارد پرتابگرهای موشک فتح-۳۶۰ را هم به روسیه ارسال کند؛ هرچند تهران این گزارش را رد کرد. پیشتر در شهریورماه ۱۴۰۳، پَت رایدر، سخنگوی پنتاگون، گفته بود که روسیه تعدادی موشک فتح-۳۶۰ را دریافت کرده است.
مدتی بعد، یعنی اواخر مهرماه ۱۴۰۳، آمریکا دو شرکت کشتیرانی روسیه را بهدلیل انتقال مهمات و اجزای پهپاد از ایران و از طریق دریای خزر تحریم کرد.
کمی بعد، اتحادیهٔ اروپا هم با اقدامی مشابه، سه شرکت هواپیمایی و دو شرکت تدارکاتی ایرانی را «بهدلیل انتقال پهپاد و موشکهای ایرانی به روسیه» در فهرست تحریمها قرار داد.
اما تاکنون هیچ گزارشی حاکی از استفاده از موشک فتح-۳۶۰ علیه اوکراین منتشر نشده است. هانا نوته معتقد است که دلیل این موضوع ممکن است این باشد که پرتابگرهای این موشک به دست روسیه نرسیده باشد یا مسکو بهدلیل افزایش تولید داخلی و دریافت محمولههای موشکی از کرۀ شمالی، نیازی به استفاده از این موشکهای ایرانی پیدا نکرده باشد.
بر اساس گزارشی که بهمنماه ۱۴۰۳ از سوی مؤسسهٔ «روسی»، یک اندیشکدۀ نظامی مستقر در لندن، منتشر شد، وزارت دفاع روسیه قصد داشته است که در طول سال ۲۰۲۵ میلادی ۷۵۰ موشک بالیستیک و ۵۶۰ موشک کروز تولید کند. در طول نزدیک به یک سالی که از انتشار آن گزارش میگذرد، واحد اطلاعات ارتش اوکراین به این نتیجه رسیده است که فدراسیون روسیه سرعت تولید موشکهایش را بیشتر کرده است.
بر این اساس، هانا نوته میگوید: «چهبسا روسها واقعاً نیازی به استفاده از موشکهای ایرانی نداشتهاند».
مهمات
بر اساس برآوردها، ایران از آغاز تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین، محمولههای عظیمی از مهمات و گلولههای توپ به روسیه ارسال کرده است. یک گزارش تحقیقی روزنامۀ «والاستریت ژورنال» که اردیبهشتماه ۱۴۰۲ منتشر شد، تخمین زد که تنها طی شش ماه منتهی به انتشار گزارش، ایران نزدیک به ۳۰۰ هزار گلولۀ توپ و یک میلیون فشنگ به روسیه تحویل داده بوده است.
حملات پهپادی اوکراین در طول سال گذشته نشان میدهند که ارسال محمولههای نظامی از ایران به روسیه همچنان ادامه دارد. رسانههای روسیه در طول بهار و تابستان گذشته از وقوع حملاتی به بندر «اولیا» در کرانۀ دریای خزر خبر داده بودند.
بندر «اولیا» بهعنوان یکی از مناطق اصلی تخلیۀ محمولههای نظامی از ایران شناخته میشود.
سال گذشته، یک گزارش تحقیقی دانشکدۀ اقتصاد کییف جزئیاتی را از محمولههای تسلیحاتیای که با کشتی و خط آهن از ایران و کرۀ شمالی به روسیه ارسال میشوند، منتشر کرد. بر اساس این گزارش، در حال حاضر ۵۸ درصد از واردات نظامی روسیه محصول کرۀ شمالی هستند.
هانا نوته هم با تحلیلی مشابه میگوید حجم بالای فشنگها و گلولههای توپ و خمپارۀ وارداتی از کرۀ شمالی، محمولههای ارسالی از ایران را تحتالشعاع خود قرار دادهاند.
خانم نوته میگوید: «اوکراینیها سال قبل تخمین زدند که نیمی از همۀ مهماتی که روسیه علیه کشورشان استفاده کرده، محصول کرۀ شمالی بوده است. بنابراین حس میکنم که با مطرحشدن کرۀ شمالی بهعنوان یک تأمینکنندۀ عمدهٔ مهمات و تسلیحات برای روسیه، احتمالاً مسکو دیگر نیازی به خرید این اقلام از ایران نداشته است».
بیشتر در این باره: آشکار شدن محدودیت روابط چین و ایران در بحبوحهٔ اعتراضات