در منطقهٔ ترکمنصحرا در شمال شرق ایران که بیشتر اقلیت قومی ترکمنهای کشور در نزدیکی مرز ترکمنستان زندگی میکنند، تاکنون بمب، موشک یا پهپادهای زیادی فرود نیامده است.
با این حال، ساکنان این منطقه به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفتهاند جنگی که با حملات هوایی آمریکا و اسرائیل و کشتهشدن علی خامنهای در نهم اسفند آغاز شد، به شکلهای غیرمستقیمتری به این منطقه رسیده است.
آنها میگویند تدابیر امنیتی تشدید شده و قیمتها برای جمعیتی که پیش از این نیز فقیر بوده و رهبران محلی میگویند از سوی دولت مرکزی به حاشیه رانده شده، بهشدت افزایش یافته است.
این جنگ همچنین ترکیبی از امید به دموکراسی و برابری پس از دههها حکومت اقتدارگرا و در عین حال نگرانی دربارهٔ آینده را به همراه آورده است.
نورمحمد، کارمند دولت از شهر گنبد کاووس، گفته است: «در جایی که ما زندگی میکنیم، بمبارانی رخ نداده است»، جز حملهای به یک ایستگاه راداری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در نزدیکی دریای خزر.
با این حال او به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید حضور نیروهای امنیتی بهطور محسوسی افزایش یافته است.
بهگفتهٔ نورمحمد: «ایستهای بازرسی نسبت به گذشته بهطور قابلتوجهی افزایش یافتهاند. شمار نیروهای شبهنظامی و نیمهنظامی هم بسیار بیشتر شده است.»
آیخان، دانشجویی از شهر کلاله در استان گلستان، نیز روایت مشابهی دارد.
او میگوید: «تقریباً در ورودی هر شهر یک ایست بازرسی وجود دارد و نیروهای شبهنظامی مسلح هستند. جادهها بسیار سختگیرانه کنترل میشوند. خودروها مرتب بازرسی میشوند و حتی تلفنهای همراه هم بررسی میشوند.»
آیخان و نورمحمد نامهای مستعار هستند. نام واقعی آنها بهدلیل ترس از آزار یا اقدامات تلافیجویانهٔ احتمالی از سوی مقامهای حکومتی منتشر نشده است.
بهگفتهٔ این شهروندان، افزایش تدابیر امنیتی نشان میدهد مقامات جمهوری اسلامی خود را برای فشار شدید آماده میکنند و نسبت به احتمال تظاهرات اعتراضی در حالت آمادهباش هستند.
جنگ جاری پس از یکی از بزرگترین موجهای اعتراضات مردمی در دیماه و سرکوب خونبار آن که هزاران غیرنظامی را به کام مرگ کشاند، آغاز شد.
پیامدهای فوری اقتصادی
شهروندانی که با رادیو اروپای آزاد/ رادیو آزادی گفتوگو کردهاند، میگویند آثار اقتصادی جنگ بلافاصله احساس شده و افزایش قیمتها فشار شدیدی بر خانوارهای ترکمنصحرا وارد کرده است.
آیخان میگوید: «قیمت مواد غذایی بهشدت بالا رفته و بیشتر ترکمنها با فقر دستوپنجه نرم میکنند. بسیاری از مردم توان خرید بسیاری از اقلام ضروری را ندارند. حتی در گذشته هم قدرت خرید آنها محدود بود؛ امروز قیمتها بیشتر افزایش یافته و وضعیت را سختتر کرده است.»
بهگفتهٔ نورمحمد، قیمت برخی کالاها تا ۱۰ برابر افزایش یافته است.
او به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید: «فعلاً کمبود مواد غذایی وجود ندارد، اما قیمتها بهشدت بالا رفته است. بهویژه روغن، آرد و برنج بسیار گران شدهاند. قبلاً هر نفر میتوانست یک کیلوگرم از این اقلام بخرد، اما حالا حداکثر ۲۰۰ گرم، چون بسیار گران شدهاند.»
برآوردهای محتاطانه نشان میدهد حدود یک میلیون نفر در ترکمنصحرا زندگی میکنند. با این حال، رقم واقعی میتواند بسیار بیشتر باشد، زیرا دادههای رسمی دربارهٔ ترکمنها، که یک اقلیت سنی در ایرانِ عمدتاً شیعه و فارسیزبان به شمار میروند، بسیار محدود است.
مشکلاتی مانند قطع برق و کمبود آب سالها پیش از حملهٔ آمریکا و اسرائیل نیز بخشی از زندگی روزمره در این منطقه بوده است.
عبدالرحمان دیهجی، ترکمن اهل این منطقه که استاد دانشگاهی در ترکیه است، میگوید: «بیتوجهی ساختاری به ترکمنصحرا ریشههای عمیقی دارد و درگیری کنونی فقط آن را تشدید کرده است.»
او به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید: «ترکمنها مدتهاست از نظر اقتصادی به حاشیه رانده شدهاند. جنگ فقط نابرابریها را بدتر کرده، زیرا سرمایهگذاریها و یارانههای دولتی بهندرت به این منطقه میرسند. قیمتها در اینجا سریعتر از سایر نقاط ایران افزایش مییابد، چون ترکمنها نفوذ سیاسی و منابع کافی ندارند.»
بیاعتمادی عمیق
تنش ریشهدار در روابط با دولت یکی از عوامل بیاعتمادی گسترده به رسانههای دولتی است و بسیاری از ساکنان ترکمنصحرا برای درک ابعاد واقعی جنگ به شبکههای غیررسمی تکیه میکنند.
آیخان میگوید: «بیشتر اطلاعات از طریق گفتوگو میان مردم منتقل میشود. مردم به رسانههای داخلی یا ملی اعتماد ندارند و دربارهٔ اینکه کدام اطلاعات درست است، سردرگمی وجود دارد. با این حال، گاهی افرادی که به ماهواره یا اینترنت بینالمللی دسترسی دارند، اطلاعات دقیقتری ارائه میدهند و نوعی همبستگی برای آگاهکردن مردم شکل میگیرد.»
آیخان و نورمحمد میگویند مرگ علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، و چند مقام ارشد دیگر این نظام دینی برای بسیاری از مردم منطقه احساس آرامش و شادی به همراه داشته است.
نورمحمد میگوید: «صبحی که شنیدیم خامنهای و چند فرمانده ارشد سپاه کشته شدهاند، همه بسیار خوشحال بودیم.» او همچنین اضافه میکند گروهی از مردم را در یک پمپ بنزین در حال جشنگرفتن دیده است.
آیخان نیز میگوید: «علی خامنهای از نظر بیشتر مردم منطقهٔ من فردی بیرحم تلقی میشد. مرگ او و نزدیکانش باعث شادی مردم شد و تا حدی از رنج مردم این منطقه کاست.»
«امید و نگرانی»
با این حال بسیاری نگراناند که هرگونه تغییر سیاسی چه آیندهای به همراه خواهد آورد.
آیخان میگوید: «مردم خوشحالاند که به جمهوری اسلامی ایران ضربه وارد شده، اما بیشتر دربارهٔ آینده پس از انقلاب نگران هستند. شخصاً مطمئنم که حکومت سقوط خواهد کرد، اما نگرانم که دولت جدید با ترکمنهای ایران چگونه رفتار خواهد کرد.»
عبدالرحمان دیهجی میگوید: «ترکمنها همیشه از تغییر رژیمها با امید به برقراری یک نظام دموکراتیک استقبال کردهاند. اما پس از تثبیت پایههای قدرت، هر حکومت در نهایت به اعمال تبعیض علیه ترکمنها ادامه داده است.»
او میافزاید: «به همین دلیل ترکمنها به آیندهٔ پس از جنگ با ترکیبی از امید و نگرانی نگاه میکنند. آیا تاریخ دوباره تکرار خواهد شد یا سرانجام روزهای بهتری خواهیم دید؟»
بهگفتهٔ این استاد دانشگاه، سیاستهای اسکان دولتی در این منطقه تنشهایی ایجاد کرده است. طی سالها، برخی جمعیتهای غیرترکمن در ترکمنصحرا اسکان داده شدهاند و گاه زمینهایی دریافت کردهاند که ساکنان آن را از نظر تاریخی متعلق به ترکمنها میدانند. او تأکید میکند هرچند روابط عمدتاً آرام مانده، اما بیثباتی سیاسی میتواند این تنشها را تشدید کند.
نورمحمد نیز همانند آیخان از ترکیبی از امید و عدمقطعیت میگوید: «مردم امیدوارند که با دخالت خارجی رژیم ملاها سرنگون شود و بعد بتوانند با دست خودشان یک دولت کاملاً دموکراتیک ایجاد کنند.»
او در عین حال تأکید میکند: «بزرگترین نگرانی این است که با وجود جنگ، رژیم تغییر نکند و آزادیای که به آن امید داریم، تحقق پیدا نکند.»