بحران خاورمیانه؛ روسیه چگونه به‌دنبال فروش نفت بیشتر است؟

دولت روسیه روز پنجشنبه ۱۴ اسفند اعلام کرد که به‌زودی برای بررسی توقف صادرات گاز به اروپا تشکیل جلسه خواهد داد.

این موضوع یک روز پس از آن اعلام شد که ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با اشاره به پیامدهای جنگ کنونی در خاورمیانه و جهش قیمت‌ها در بازار انرژی، تهدید کرده بود که مسکو عرضه گاز به اروپا را متوقف می‌کند.

چنین تهدیدی در صورت اجرا چه تبعاتی خواهد داشت و روسیه چگونه می‌تواند از بحران کنونی به نفع خود بهره‌برداری کند؟

تهدید پوتین در میانهٔ جنگ علیه ایران

الکساندر نواک، معاون نخست‌وزیر روسیه، که مسئول اصلی پرونده‌های انرژی در دولت پوتین است، روز پنجشنبه به خبرنگاران گفت: «ما طبق دستور رئیس‌جمهور، به‌زودی جلسه‌ای برگزار خواهیم کرد تا وضعیت کنونی را با شرکت‌های انرژی و همچنین مسیرهای احتمالی حمل‌ونقل برای عرضه منابع انرژی خود بررسی کنیم».

او افزود: «به‌زودی این موضوع را با شرکت‌های انرژی خود بررسی خواهیم کرد و خواهیم دید چگونه می‌توان منابع روسیه را به سودآورترین شکل به کار گرفت».

پوتین پیشتر در روز چهارشنبه گفته بود که روسیه می‌تواند در بحبوحهٔ جهش قیمت‌های انرژی که در پی بحران ایران رخ داده است، همین حالا عرضه را متوقف کند.

او اعلام کرد قیمت‌های نفت به دلیل آنچه که او «تجاوز به ایران» خواند و همچنین به‌دلیل محدودیت‌های غرب بر صادرات نفت روسیه، در حال افزایش است و مسکو قصد دارد از این فرصت استفاده کند.

بر اساس ویدئویی که از سوی کرملین منتشر شد، رئیس‌جمهور روسیه با اشاره به قصد اتحادیه اروپا برای اعمال محدودیت بر واردات گاز از روسیه از روز ۲۵ آویل گفت: «آنان [اروپایی‌ها] در سال ۲۰۲۷ محدودیت‌های بیشتری تا حد ممنوعیت کامل اعمال خواهند کرد. در همین حال، بازارهای دیگر در حال باز شدن هستند. و شاید برای ما سودمندتر باشد که همین حالا عرضه به بازارهای اروپایی را متوقف کنیم و وارد بازارهای در حال گشایش شویم و جایگاه خود را آن‌جا تثبیت کنیم».

پوتین ادعا کرد که چنین تصمیمی «هیچ انگیزه سیاسی ندارد»، اما افزود: «اگر قرار است آن‌ها در هر صورت ما را ظرف یک یا دو ماه ممنوع کنند، پس شاید بهتر باشد که خودمان همین حالا متوقف کنیم».

کاهش واردات انرژی از روسیه

روسیه بزرگ‌ترین ذخایر گاز طبیعی جهان را در اختیار دارد و دومین صادرکننده بزرگ نفت جهان به شمار می‌رود. اما فروش گاز روسیه به اروپا از سال ۲۰۲۲ به‌دلیل تحریم‌های مرتبط با جنگ اوکراین به‌شدت کاهش یافته و مسکو بازار سودآور اروپایی خود را از دست داده است.

نروژ، ایالات متحده آمریکا و الجزایر جایگزین روسیه در بازارهای اروپایی شده‌اند.

با این حال، روسیه همچنان دومین تأمین‌کننده بزرگ گاز طبیعی مایع اتحادیه اروپا است و همچنین از طریق خط لوله «ترک‌استریم» در دریای سیاه به کشورهایی از جمله مجارستان، اسلواکی و صربستان (که عضو اتحادیه اروپا نیست) گاز صادر می‌کند.

نواک گفت گاز روسیه بیش از ۱۲ درصد از عرضه گاز اروپا را تشکیل می‌دهد.

بر اساس داده‌های یورواستات، سهم روسیه از واردات گاز خط لوله‌ای اتحادیه اروپا از حدود ۴۰ درصد در سال ۲۰۲۱ به حدود شش درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است. سرجمع گاز خط لوله‌ای و گاز طبیعی مایع‌شده، روسیه در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۳ درصد از کل واردات گاز اتحادیه اروپا را به خود اختصاص داده است.

طبق داده‌های یورواستات، سهم روسیه از واردات گاز طبیعی مایع اتحادیه اروپا نیز از ۲۱ درصد در سال ۲۰۲۱ به ۱۶ درصد در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است.

تلاش روسیه برای فروش نفت به هند

قیمت‌های نفت و گاز پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و همچنین حملات جمهوری اسلامی به همسایگان عرب خود در خلیج فارس به‌شدت افزایش یافته است.

درگیری‌های منطقه، کشتیرانی از طریق تنگهٔ هرمز را فلج کرده و موجب تعطیلی تولید گاز مایع قطر و بزرگ‌ترین پالایشگاه نفت عربستان سعودی، راس‌التنوره، شده است.

خبرگزاری رویترز روز ۱۳ اسفند به نقل از یک «منبع آگاه» گزارش داد که روسیه آماده است محموله‌های نفت خود را به هند بفروشد تا اختلالات عرضه نفت از خاورمیانه را جبران کند.

آنا‌لیزا کاپلینی، تحلیلگر فرانسوی، در این زمینه به رسانه‌های فرانسه گفت: «نفت روسیه بار دیگر برای بسیاری از کشورها به یک گزینه تبدیل می‌شود. در میان آن‌ها، هند هم به چشم می‌خورد».

او افزود: هند سومین واردکنندهٔ نفت در جهان است و عمدتاً نفت را از روسیه وارد می‌کرد. به حدی که هند واقعاً برای مسکو به یک پشتیبان حیاتی تبدیل شده بود، تا زمانی که دونالد ترامپ وارد عمل شد. رئیس‌جمهور آمریکا تهدید کرد که بر کالاهای هند تعرفه‌های تنبیهی وضع خواهد کرد تا این کشور را وادار کند خرید نفت از روسیه را متوقف کند؛ در نهایت، هند حمایت غیرمستقیم خود از مسکو را متوقف کرد. بنابراین، هندی‌ها برای جبران این کمبود به نفت خاورمیانه روی آوردند.

به گفتهٔ این تحلیلگر فرانسوی، «هند اکنون با این مشکل روبه‌روست که با بسته شدن تنگهٔ هرمز، باید راه‌حلی پیدا کند. دیگر نفتی در اختیار ندارد، نفت کمتری از روسیه دریافت می‌کند و هیچ نفتی هم از خاورمیانه نمی‌رسد. چرا نباید دوباره به روسیه روی بیاورد، روسیه‌ای که بار دیگر می‌تواند یک مشتری بسیار مهم داشته باشد و هم‌زمان از فشارهای مالی بر خود بکاهد؟»

یک منبع دولتی هند روز چهارشنبه به خبرگزاری رویترز گفت که دهلی نو در جست‌وجوی عرضهٔ جایگزین است تا در صورت تداوم درگیری‌ها در خاورمیانه فراتر از ۱۰ تا ۱۵ روز آماده شود.

اما یک مقام دولتی دیگر پنج‌شنبه اعلام کرد که هند در حال مذاکره با ایالات متحده برای دریافت بیمه دریایی برای کشتی‌هایی است که نفت را از خاورمیانه حمل می‌کنند؛ اقدامی که دهلی‌ نو در چارچوب آن می‌کوشد از خریداران در برابر اختلالات احتمالی ناشی از بحران در خلیج فارس حمایت کند.

این مقام که نخواست نامش فاش شود، گفت: «تا این‌جا وضعیت برای ما قابل قبول است».

او افزود که وزارت نفت هند در حال گفت‌وگو با تولیدکنندگان و معامله‌گران بزرگ برای تأمین نفت، گاز مایع نفتی (LPG) و گاز طبیعی مایع (LNG) است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، به شرکت مالی توسعه بین‌المللی ایالات متحده دستور داده است که بیمه ریسک سیاسی و تضمین‌های مالی برای تجارت دریایی در خلیج فارس را فراهم کند.

وضعیت دشوار چین

تحلیلگران معتقدند که در شرایط کنونی، احتمالاً چین نیز خرید نفت از روسیه را افزایش خواهد داد.

نالیزا کاپلینی گفت: «طرفی که احتمالاً در تمام این ماجرا بازنده است، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین است. چون سال‌ها بود که چین با استفاده از نفتکش‌های ناوگان سایه، تحریم‌های آمریکا علیه ونزوئلا و ایران را دور می‌زد».

او افزود: «مشکلی که الان چین دارد این است که همین نوع تأمین‌ انرژی اکنون آسیب‌پذیر شده‌ است و ونزوئلا و ایران از این پس در ارائهٔ نفت به چین با مشکل مواجه خواهند شد. بنابراین، پکن ممکن است برای جبران این کمبود به همسایهٔ خود، روسیه، روی بیاورد».

در حالی که چین از ابتدای جنگ اوکراین از قیمت‌های بسیار پایین نفت روسیه بهره برده است، چون مسکو دیگر نمی‌تواند مانند گذشته نفت خود را به همهٔ مشتریانش بفروشد، اکنون کارشناسان بر این باورند که ممکن است روس‌ها دیگر نفت‌شان را ارزان نفروشند.

تحلیلگر فرانسوی می‌گوید: «این‌جا هم می‌بینید که این وضعیت به ولادیمیر پوتین کمک می‌کند. روسیه نیز در برابر متحدش، چین، که در سال‌های اخیر به‌واسطهٔ ضعف و انزوای روسیه در روابط دوجانبه تا حدی بر مسکو چیره شده بود، اکنون اندکی امتیاز بیشتر و مانور بیشتری پیدا می‌کند».

تنش کنونی در بازارهای انرژی جهان در زمانی رخ می‌دهد که قیمت انرژی در جهان به ویژه در اروپا پس از تقریبا سه سال بحران به ثبات نسبی رسیده بود.

این وضعیت به‌ویژه اروپا را تحت تاثیر خواهد داد، زیرا گاز همچنان برای سیستم برق، بسیاری از صنایع و بخشی از خانوارها در این قاره حیاتی است.