واکنشهای جداگانهٔ کشورهای اروپایی به حملات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی محاسبههای پیچیده و گاه متناقض را نشان میدهد و میزان هماهنگی راهبردی اروپا با واشینگتن را در برابر خطرات منطقهای و محدودیتهای داخلی کشورهای اروپایی میسنجد.
دو روز پس از آغاز جنگ در نهم اسفند، مارک روته، دبیرکل ناتو، از اقدام نظامی ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران تمجید کرد و گفت این اقدامات توانایی تهران برای دستیابی به قابلیت هستهای و موشکهای بالستیک را تضعیف میکند، اما او تأکید کرد که خود ناتو در این ماجرا دخالتی نخواهد داشت.
روته دوشنبه ۱۱ اسفند در بروکسل به یک شبکهٔ تلویزیونی آلمان گفت: «آنچه ایالات متحده در اینجا همراه با اسرائیل انجام میدهد واقعاً اهمیت دارد، زیرا در حال از میان بردن و تضعیف ظرفیت ایران برای دستیابی به توانمندی هستهای و توانمندی موشکهای بالستیک است.»
او افزود: «به هیچ وجه هیچ برنامهای وجود ندارد که ناتو به این موضوع کشیده شود یا بخشی از آن باشد، جز اینکه برخی از متحدان بهصورت فردی هر کاری از دستشان برمیآید برای تسهیل آنچه آمریکاییها همراه با اسرائیل انجام میدهند، انجام دهند.»
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیهٔ اروپا، در واکنش به خبر کشته شدن علی خامنهای، نسبتاً از لحنی محتاطانه استفاده کرد و آن را «لحظهای تعیینکننده در تاریخ ایران» دانست. آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا، و اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اتحادیهٔ اروپا، نیز خواستار خویشتنداری و احترام به حقوق بینالملل شدند.
از نگرانیهای راهبردی تا مسائل داخلی
چند پایتخت اروپایی حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی را «بالقوه تعیینکننده» توصیف کردند، اما نسبت به خطرات آن نیز هشدار دادند.
آنتونیو تایانی، وزیر خارجهٔ ایتالیا، ارزیابی کرد که این حملات میتوانند تهدید هستهای و موشکی «وجودی» برای امنیت خاورمیانه و اروپا را از بین ببرند. جورجیا ملونی، نخستوزیر ایتالیا، نیز تأکید کرد که عملیات خارج از چارچوب اتحادیهٔ اروپا انجام شد و اولویت رم اکنون جلوگیری از گسترش بحران است.
در فنلاند، آنتی هاکانن، وزیر دفاع این کشور، استدلال کرد که تضعیف تهران میتواند بهطور غیرمستقیم امنیت اروپا را تقویت کند و محاسبات راهبردی روسیه را بازتنظیم نماید.
در سراسر مرکز و شرق اروپا، واکنشها ترکیبی از نگرانیهای راهبردی و مسائل داخلی را نشان داد.
کرواسی و مجارستان هشدار دادند که درگیری میتواند فشارهای مهاجرتی جدید ایجاد کند و لیتوانی شورای دفاع دولتی خود را برای ارزیابی تأثیر این جنگ بر امنیت منطقهٔ بالتیک تشکیل داد، که نشاندهندهٔ نگرانی شدید در بخشی از اروپا است که نسبت به بیثباتی ژئوپلیتیکی حساس است.
هماهنگی یا اختلاف میان سه قدرت اروپایی؟
سه قدرت اروپایی فرانسه، بریتانیا و آلمان در روزهای اخیر هم نشانههایی مبنی بر همبستگی و هماهنگی و هم نشانههایی در زمینهٔ اختلاف دربارهٔ جنگ ایران از خود نشان دادهاند.
حملات جمهوری اسلامی به کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس موجب شد که سه قدرت بزرگ این قاره ـ فرانسه، آلمان و بریتانیا ـ در روزهای اخیر بیانیهٔ مشترکی صادر کنند و به ایران هشدار دهند که اگر «حملات بیهدف» خود را متوقف نکند، آمادهاند «اقدام دفاعی» برای نابود کردن توانایی جمهوری اسلامی در شلیک موشک و پهپاد انجام دهند.
در روزهای اخیر، جمهوری اسلامی به کشورهای منطقه از جمله پایگاهها و منافع اروپاییها در مدیترانه و خلیج فارس، حملات موشکی و پهپادی انجام داده است.
مقامهای ارشد قبرسی دوشنبه ۱۱ اسفند گفتند یک پهپاد شاهد ساخت ایران پس از پرواز در ارتفاع پایین برای گریز از رادار، باند پایگاه نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا در آکروتیری قبرس را هدف قرار داد؛ این پهپاد به احتمال زیاد از سوی گروه حزبالله تحت حمایت جمهوری اسلامی، از لبنان پرتاب شده بود.
پس از این حمله، بریتانیا، فرانسه و یونان نیروهای پدافند هوایی به قبرس اعزام کردند.
علاوه بر اظهارات کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، دربارهٔ افزایش کمک دفاعی این کشور به قبرس، سخنگوی دولت قبرس اعلام کرده است که فرانسه، طبق طرحی که بامداد سهشنبه رئیسجمهور این جزیره اطلاع داده شد، سامانههای ضد موشکی و ضد پهپادی و همچنین یک ناوچه را به قبرس اعزام میکند.
امانوئل مکرون، رئیسجمهور فرانسه، شامگاه سهشنبه در یک سخنرانی تلویزیونی چنین کمکی را تأیید کرد و گفت: «جمهوری اسلامی ایران مسئولیت اصلی این وضعیت را بر عهده دارد. در مواجهه با این وضعیت بیثبات و عدمقطعیتهای روزهای آینده، دستور دادهام که ناو هواپیمابر شارل دوگل، بههمراه یگانهای هوایی آن و ناوچهٔ اسکورتش، بهسوی شرق دریای مدیترانه حرکت کنند.»
قبرس، یکی از اعضای اتحادیهٔ اروپا، کشوری است که بهتازگی فرانسه با آن یک مشارکت راهبردی امضا کرده است.
علاوه بر حملات به پایگاه بریتانیا در شرق مدیترانه، گزارشهایی نیز مبنی بر حملهٔ جمهوری اسلامی به تأسیسات نیروی دریایی فرانسه در امارات متحدهٔ عربی منتشر شد. فرانسه علاوه بر ۷۰۰ نیروی خود که در چارچوب نیروهای موقت سازمان ملل در لبنان خدمت میکنند، ۹۰۰ نیروی نظامی در پایگاههای هوایی، دریایی و زمینی در امارات متحدهٔ عربی دارد.
فرانسه نگران است که عملیات آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی بیثباتی و احتمال گسترش تنش در منطقه را تشدید کند.
مکرون در سخنرانی شامگاه سهشنبهٔ خود، بر «نقش اصلی جمهوری اسلامی بر ایجاد چنین شرایطی» تأکید کرد، اما افزود که حملات آمریکا و اسرائیل به ایران «خارج از چارچوب حقوق بینالملل انجام شده است».
از این نظر شاید موضع فرانسه بیشتر به موضع اسپانیا نزدیکتر است تا آلمان. اسپانیا در روزهای اخیر موضع سختگیرانهتری را در پیش گرفت و استفادهٔ آمریکا از پایگاههای خود را مجاز ندانست که انتقاد دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، را برانگیخت.
اما آلمان که در روزهای اخیر همکاریهایی با واشینگتن داشته، رسماً همبستگی خود با آمریکا اعلام کرده است.
فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، سهشنبه در سفر به آمریکا، پس از دیدار با ترامپ، با تأکید بر همسویی برلین با ارزیابیهای واشینگتن در زمینهٔ ایران گفت: «ما در ارزیابی خود از رژیم ملاها اتفاقنظر داشتیم. این رژیم طی دههها مسئول سرکوب وحشیانهٔ مردم خود بوده است. این رژیم ملاها طی دههها مسئول تهدید موجودیت اسرائیل بوده است، و برنامهٔ هستهای و موشکی نظامی ایران نیز برای دههها صلح و امنیت سراسر منطقه را تهدید کرده است.»
با این حال، در زمینهٔ اینکه حملات کنونی به جمهوری اسلامی منجر به تغییر حکومت تهران میشود یا نه، صدراعظم آلمان گفت که چنین تغییری بدون خطر نیست: «اکنون نمیدانیم که آیا این طرح موفق خواهد شد یا نه، اینکه آیا حملات نظامی از خارج میتواند امکان تغییر سیاسی از درون را فراهم کند یا خیر. این طرح بدون خطر نیست، و ما نیز باید پیامدهای آن را بپذیریم.»
این اظهارات نیز نشانهای دیگر از نگرانیها و تردیدهای کشورهای اروپایی دربارهٔ جنگ جاری است.
نگرانی از یک «شوک ترکیبی» به اروپا
برخی از تحلیلگران معتقدند که با وجود پیشبینی وقوع چنین جنگی از سوی کشورهای اروپایی، رفتار روزهای اخیر این کشورها نشان داده است که چندان هماهنگ نبودهاند و برنامههای لازم را، بهویژه در زمینهٔ خارج کردن اتباع خود از منطقه، انجام ندادند.
دولتهای اروپایی همچنین نگران تأثیر بحران کنونی بر وضعیت اقتصادی داخل کشورهای خود، بهویژه قیمتهای انرژی و مواد غذایی، هستند.
تلاشهای متنوعسازی منابع تأمین انرژی در اروپا که پس از تهاجم روسیه به اوکراین آغاز شد، در چارچوب تابآوری اروپا در بحرانهای مشابه صورت گرفت. اما این متنوعسازی به معنای خودکفایی اروپا در تأمین انرژی نیست.
اروپا هنوز میتواند تحت تأثیر بیثباتی دریایی در خلیج فارس قرار گیرد و فشارهای تورمی، اختلافات سیاست داخلی و امواج مهاجرتی جدید میتوانند یک شوک ترکیبی در کشورهای اروپایی ایجاد کنند.
ضمن آنکه این کشورها امیدوارند رویدادهای خاورمیانه موجب بازداشتن آمریکا از یافتن راهحلی پایدار برای درگیری دیگری که در قارهٔ خودشان در جریان است، یعنی جنگ اوکراین، نشود.
