دلبر ماههاست که در شهر اومسکِ روسیه در بازداشت بهسر میبرد و وضعیت او بدون محاکمه بلاتکلیف مانده است. این مهاجر ۱۸ ساله اهل آسیای مرکزی میگوید که مأموران زندان او را کتک زدهاند، با شوکر برقی به او شوک وارد کرده و تهدیدش کردهاند.
دلبر که منتظر محاکمه به اتهام قاچاق مواد مخدر است، با انتخابی بیرحمانه روبهرو شده: یا تا ۱۵ سال حبس بکشد، یا به تلاش جنگی روسیه در اوکراین و بهدست آوردن آزادی خود بپیوندد.
پروندهٔ دلبر توجهها را به موضوع بهکارگیری زنان آسیای مرکزی توسط روسیه برای جنگِ نزدیک به چهار سالهاش در اوکراین جلب کرده است. روسیه میزبان میلیونها کارگر مهاجر از جمهوریهای سابق شوروی در آسیای مرکزی است.
برآورد میشود که هزاران مرد از کشورهای آسیای مرکزی به نیروهای روسیه در اوکراین پیوستهاند. برخی با وعدهٔ شغلهای پردرآمد وسوسه شدهاند. برخی دیگر، عمدتاً محکومان و بازداشتشدگان، مجبور به پیوستن به ارتش روسیه شدهاند. شمار کمی از زنان آسیای مرکزی نیز نامنویسی کردهاند، هرچند تعداد دقیقشان مشخص نیست.
«مامان، مرا ببخش»
دلبر، شهروند قرقیزستان که برای حفاظت از هویتش نامش تغییر یافته، ممکن است بهزودی یکی از آنها باشد.
او در نامهای تازه به مادرش نوشته است: «مامان، مرا ببخش. اگر حکم طولانیتری بدهند، میروم جنگ. آنجا به من پول میدهند و ظرف یک سال آزاد میشوم».
دلبر در ماه اکتبر، یک سال پس از آنکه از شهر اوشِ قرقیزستان به روسیه مهاجرت کرد، بازداشت شد. او در اومسک همراه دوستانش در حال قدمزدن بود که به اتهام مواد مخدر دستگیر شد؛ اتهامی که رد میکند.
فعالان حقوق بشر میگویند مهاجران آسیای مرکزی، ازجمله زنان، اغلب با اتهامهای ساختگی مواد مخدر بازداشت میشوند.
به گفتهٔ خواهر دلبر که به دلایل امنیتی نخواست نامش فاش شود، به دلبر گفتهاند که میتواند بهعنوان آشپز در ارتش روسیه در اوکراین خدمت کند و برای یک سال کار، دو میلیون روبل (حدود ۲۶ هزار دلار) دریافت خواهد کرد؛ مبلغی قابل توجه برای بسیاری از مردم در روسیه.
خواهر دلبر میگوید که مأموران زندان وعده دادهاند پس از پایان قرارداد یکساله، او آزاد خواهد شد.
خواهر دلبر از قرقیزستان به اومسک رفت تا در جلسات دادگاه او حضور داشته باشد. او میگوید بارها از خواهرش خواسته که این پیشنهاد را نپذیرد و به ارتش روسیه نپیوندد.
او به بخش قرقیزی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: «زیاد میشنویم کسانی که به اوکراین میروند و زنده برنمیگردند».
خواهر دلبر افزود پدرشان که او هم کارگر مهاجر در روسیه است، در سال ۲۰۲۳ به جنگ این کشور در اوکراین پیوست اما اکنون مفقودالاثر است.
بهکارگیری محکومان و بازداشتشدگان
روسیه دهها هزار زندانی را در ازای کاهش یا بخشش محکومیت، برای جنگ در اوکراین بهکار گرفته است. هدف از این اقدام، تقویت شمار نیروها در شرایط تلفات سنگین و پرهیز از نیاز به بسیج جدید بوده است.
وزارت دفاع روسیه و شرکت خصوصی مزدور «واگنر» در زندانها به دنبال جذب نیرو بودهاند. گفته میشود که در میان جذبشدگان، صدها زن، هم شهروند روسیه و هم خارجی، حضور دارند.
برخی از زنان زندانی بهعنوان سرباز جذب شدهاند و برخی دیگر بهعنوان آشپز، نظافتچی، پرستار و امدادگر کار میکنند.
مقامهای روسیه تلاش کردند که «گُلبارچین»، زنی از قرقیزستان که در شهر ولادیمیر (نزدیک مسکو) در حال گذراندن حکم ۱۲ سال زندان است، را جذب کنند.
گلبارچین، که برای حفاظت از هویتش نامش تغییر داده شده، طبق نامهای که اواخر ۲۰۲۳ برای خانوادهاش نوشته است میگوید مسئولان زندان فهرستی از افراد بالقوه برای اعزام به جنگ تهیه کردند.
او در نامه خود نوشته است: «هر کسی که حکم طولانی داشت را [در فهرست] گذاشتند» و افزود که از امضا کردن درخواست اعزام به جبهه خودداری کرده است.
گروه حقوق بشری «اِزگولیک» در ازبکستان میگوید نامههایی از بستگان دهها زن زندانی ازبک دریافت کرده است که مسئولان زندان را متهم میکنند تلاش کردهاند آنها را برای جنگ اوکراین جذب کنند.
در میان آنها «اومیده» است؛ زنی که خواهرش در روسیه زندانی است. او میگوید نامههایی از خواهرش دریافت کرده که نشان میدهد مسئولان زندان تا چه اندازه برای وادار کردن زنان به نامنویسی پیش میروند.
اومیده، که فقط نام کوچکش را گفت، در گفتوگو با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی اظهار داشت: «۱۰ روز غذا را از آنها دریغ میکنند تا ارادهٔ زندانیها را بشکنند و قانعشان کنند که به جنگ بروند. بعضی دخترها برای اینکه به جنگ فرستاده نشوند، خودکشی کردهاند».
«جنگیدن در خط مقدم»
مقامهای روسیه جذب زنان برای نقشهای رزمی را رد میکنند و خدمت آنها را «داوطلبانه» میدانند. مقامهای روس گفتهاند که بیش از ۳۷ هزار و ۵۰۰ زن در نیروهای مسلح روسیه خدمت میکنند و حدود ۲۷۰ هزار زن دیگر در نقشهای غیرنظامی در ساختار نظامی مشغول فعالیت هستند.
وزارت دفاع روسیه آماری دربارهٔ اینکه چه تعداد زن، بهویژه شهروندان خارجی، به خط مقدم فرستاده شدهاند، منتشر نکرده است.
میرلان توکتوبکوف، وکیل مهاجرت قرقیزی، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت بیشتر زنان آسیای مرکزی که روسیه بهکار میگیرد در نقشهای پشتیبانی کار میکنند، هرچند برخی هم در خط مقدم میجنگند.
او گفت: «زنان میتوانند بهعنوان آشپز، امدادگر، پرستار، پزشک یا در موقعیتهای دیگر استخدام شوند. زنانی هستند که در تیمهای تعمیر تجهیزات نظامی کار میکنند. و کسانی هم هستند که در خط مقدم میجنگند. مشارکتشان نسبت به مردان خیلی کمتر است، اما وجود دارد».
اولگا رومانوا، فعال سرشناس حقوق زندانیان در روسیه، گفت زنان زندانی اغلب توسط جذبکنندگان فریب داده میشوند.
او به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت: «در زندانهای زنان اینترنت وجود ندارد. آنها فقط همان چیزی را میدانند که تلویزیون نشان میدهد. فکر میکنند قرار است پرستار باشند. نمیفهمند واقعاً کجا دارند میروند».
دولتهای آسیای مرکزی بارها به شهروندان خود هشدار دادهاند که از مشارکت در درگیریهای نظامی خارج از کشور پرهیز کنند؛ کاری که جرم محسوب میشود و میتواند حبس طولانیمدت به همراه داشته باشد. اما تا اینجا فقط شمار اندکی از پروندهها به دادگاه رسیده است.