سفیر ایران در چین میگوید هم تهران و هم کشورهای منطقه میتوانند «ضمانتهای چین» را برای هرگونه توافق احتمالی «بهراحتی قبول کنند». همزمان یک مقام پاکستانی گفته است حکومت ایران در آخرین لحظات با فشار چین به توافق آتشبس تن داد.
سفیر تهران در پکن روز پنجشنبه ۲۰ فروردین اعلام کرد «تماسهای زیادی بین ایران و چین در سطوح وزرای خارجه و نیز سفارتخانههای دو کشور صورت گرفت» و افزود همکاری با کشورهایی مانند چین، روسیه، پاکستان، ترکیه و مصر به شکلگیری اصولی برای توقف جنگ کمک کرده است.
نقش چین در توقف جنگ و همچنین نقشی که این کشور میتواند، بهتعبیر رحمانی فضلی، بهعنوان ضامن توافق احتمالی میان ایران و آمریکا بازی کند، موضوعی است که در برخی گزارشهای رسانهای هم مورد توجه قرار گرفته است.
از جمله گزارش خبرگزاری فرانسه نشان میدهد چین نقشی کلیدی، هرچند عمدتاً پشتپرده، در دستیابی به آتشبس موقت میان ایران و ایالات متحده ایفا کرده و اکنون نیز ممکن است به یکی از بازیگران اصلی در مذاکرات پیشِ رو در اسلامآباد تبدیل شود.
به گزارش خبرگزاری فرانسه، مقامهای پاکستانی که نقش میانجی را در این روند بر عهده داشتهاند، میگویند در ساعات پایانی پیش از اعلام آتشبس، زمانی که امیدها رو به کاهش بود، چین وارد عمل شد و ایران را به پذیرش یک آتشبس اولیه متقاعد کرد.
یک منبع ارشد پاکستانی آگاه از مذاکرات به این خبرگزاری گفته است: «در شب آتشبس، امیدها رو به کاهش بود، اما چین وارد شد و ایران را قانع کرد که با یک آتشبس اولیه موافقت کند.»
این منبع که به دلیل حساسیت موضوع خواسته نامش فاش نشود، افزوده است: «با وجود اینکه تلاشهای ما محوری بود، به یک پیشرفت تعیینکننده نرسیده بودیم و این پیشرفت در نهایت پس از آن حاصل شد که پکن ایرانیها را متقاعد کرد.»
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، نیز پس از اعلام آتشبس دوهفتهای، به نقش چین اشاره کرده و در پاسخ به این پرسش که آیا پکن در متقاعد کردن ایران نقش داشته است، گفته بود: «شنیدهام که بله.»
در ادامهٔ همین روند، چین که از متحدان راهبردی حکومت ایران به شمار میرود، در موضعگیری رسمی، هم به استقبال توافق آتشبس رفت و هم بهطور تلویحی به نقش خود در حصول این توافق اشاره کرد.
سخنگوی وزارت خارجهٔ این کشور اعلام کرد پکن به ایفای «نقش سازندهٔ» خود برای بازگرداندن صلح و ثبات در خلیج فارس و خاورمیانه ادامه خواهد داد.
خبرگزاری فرانسه در گزارش خود تأکید میکند که اکنون با برنامهریزی برای برگزاری مذاکرات میان ایران و آمریکا در اسلامآباد، نگاهها بیش از پیش به نقش چین معطوف شده است. بهگفتهٔ یک منبع دیپلماتیک آگاه، «از چین خواسته شده که نقش تضمینکننده را ایفا کند. ایران یک تضمینکننده میخواهد.»
این همان نکتهای است که در پیام سفیر تهران در پکن هم آمده است. عبدالرضا رحمانی فضلی نوشته بود «با توجه به نفوذ و موقعیت قابل اعتماد چین برای تمام کشورهای منطقه خلیج فارس و همچنین با توجه به شراکت راهبردی بین ایران و چین، هم ایران و هم کشورهای منطقه میتوانند ضمانتهای چین را بهراحتی قبول کنند و به آن اعتماد نمایند».
در بحث ضمانتکنندگان هرگونه توافق احتمالی، گزینههای جایگزین مانند روسیه، بهدلیل درگیری در جنگ اوکراین، برای کشورهای غربی بهویژه اتحادیهٔ اروپا میتواند قابل پذیرش باشد و بهنوشتهٔ خبرگزاری فرانسه، همین موضوع باعث شده چین «در بهترین موقعیت» برای ایفای نقش تضمینکننده قرار گیرد.
پکن در سالهای گذشته و در میانهٔ تحریمهای گستردهٔ آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران، بزرگترین شریک تجاری تهران بوده و همزمان روابط نزدیکی نیز با پاکستان، میزبان مذاکرات پیشِ رو، دارد.
دو کشور چین و پاکستان خود را «برادران آهنین» مینامند و همکاریهای گستردهای در چارچوب ابتکار «کمربند و جاده» داشتهاند.
در عین حال، منافع اقتصادی گسترده چین نیز میتواند از عوامل مهم در تمایل این کشور برای مهار تنشها باشد. چین بزرگترین خریدار نفت ایران است و حدود ۹۰ درصد صادرات نفتی ایران به این کشور میرود. در مقابل، نفت ایران نزدیک به ۱۴ درصد از واردات نفتی چین را تشکیل میدهد.
همزمان، امنیت مسیرهای انرژی نیز برای پکن اهمیت حیاتی دارد. حدود ۵۰ درصد از تجارت انرژی از طریق تنگه هرمز عبور میکند و در مجموع نیز نزدیک به نیمی از نفت مورد نیاز چین از منطقه خلیج فارس تأمین میشود. به همین دلیل، هرگونه اختلال در این مسیر میتواند پیامدهای مستقیم برای اقتصاد چین داشته باشد.
از سوی دیگر، چین روابط اقتصادی و سیاسی گستردهای با کشورهای عربی خلیج فارس و همچنین اسرائیل دارد که از نظر حجم و اهمیت میتواند بسیار فراتر از مناسبات آن با ایران ارزیابی شود. به همین دلیل، طبیعی است که ثبات در منطقه و باز ماندن مسیرهای حیاتی انرژی برای پکن اولویت راهبردی باشد.
مشاهد حسین سید، رئیس پیشین کمیته امور دفاعی سنای پاکستان، هم گفته است: «چین و پاکستان بهعنوان شرکا و همسایگان نزدیک، از همان روز نخست برای پایان دادن به درگیریها هماهنگی نزدیکی داشتهاند.» او افزوده است: «نقش چین در نهایی کردن هر توافق صلحی حیاتی خواهد بود، زیرا ایران به زوج ترامپ و نتانیاهو اعتماد ندارد.»
به گفتهٔ مقامهای پاکستانی، این کشور برای تسهیل مذاکرات، تیمی از کارشناسان در حوزههای مختلف از جمله برنامهٔ هستهای ایران، مسائل کشتیرانی و وضعیت تنگهٔ هرمز تشکیل داده است. این تنگهٔ راهبردی که از زمان آغاز جنگ در نهم اسفند ۱۴۰۴ عملاً توسط سپاه پاسداران مسدود شده، یکی از محورهای اصلی اختلاف در مذاکرات خواهد بود.
چین در کنار نقش میانجیگرانه، اقدامات دیپلماتیک دیگری نیز در حمایت از مواضع حکومت ایران انجام داده است؛ آخرین مورد علنی آن اینکه پکن به همراه مسکو، ساعاتی پیش از اعلام توافق آتشبس، قطعنامهٔ پیشنهادی از سوی بحرین به شورای امنیت سازمان ملل، که کشورها را برای هماهنگی در زمینه «حفاظت از کشتیرانی تجاری در تنگهٔ هرمز» تشویق میکرد، وتو کرد.
با این حال، بهگفتهٔ منابع دیپلماتیک، پکن همچنان با احتیاط عمل میکند. یک منبع آگاه به خبرگزاری فرانسه گفته است: «آنها ملاحظات خودشان را دارند و نمیخواهند بهطور علنی وارد این درگیری شوند»، که میتواند اشارهای به تمایل چین برای حفظ نقش پررنگ اما پشتپرده داشته باشد.
در همین حال، مذاکرات پیشِ رو در اسلامآباد با چالشهای جدی روبهرو است. اختلاف بر سر موضوعاتی مانند برنامهٔ هستهای ایران، وضعیت تنگهٔ هرمز و همچنین مسائل منطقهای از جمله لبنان همچنان پابرجا است.
ایران و پاکستان و همچنین برخی قدرتهای اروپایی خواهان گنجاندن موضوع لبنان در چارچوب آتشبس هستند، در حالی که اسرائیل با این موضوع مخالفت کرده و آمریکا هم گفته است موضوع لبنان شامل توافق آتشبس نیست.
با این حال، پس از آنکه نخستوزیر اسرائیل به دولت خود دستور داد مذاکرات صلح با لبنان شامل مواردی از جمله دربارهٔ خلع سلاح گروه حزبالله را آغاز کند، ایالات متحده اعلام کرد که میزبان گفتوگوها میان مقامهای اسرائیلی و لبنانی در واشینگتن خواهد بود. این موضوع نیز خود نشاندهندهٔ پیچیدگی و چندلایه بودن روند دیپلماتیک جاری برای کاهش تنشها و توافق احتمالی برای پایان جنگ باشد.
با همهٔ این اوصاف و بهتعبیر یک دیپلمات در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه: «مذاکرات بسیار پیچیده و حساس است و برای رسیدن به توافق، همهٔ طرفها باید امتیازهای دردناکی بدهند.»
در چنین شرایطی، مجموعهٔ تحولات اخیر، از نقشآفرینی چین در دستیابی به آتشبس موقت تا احتمال ایفای نقش تضمینکننده در مذاکرات، نشان میدهد که پکن احتمالاً به یکی از بازیگران محوری در یکی از مهمترین بحرانهای جاری منطقه تبدیل شده است.