نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، ٢۶ فروردین اعلام کرد که طرح «تریپ» با عنوان رسمی «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بینالمللی»، وارد مرحلهٔ اجرا شده است.
این پروژه که بهعنوان یک تحول بالقوه پس از دههها مناقشه میان ارمنستان و آذربایجان مطرح شده، قرار است آذربایجان را از طریق خاک ارمنستان به منطقهٔ نخجوان متصل کند و همزمان بهعنوان بخشی از کریدور میانی گستردهتر، آسیا را به اروپا پیوند دهد.
اما زمانبندی این طرح ممکن است چالشبرانگیز باشد.
جنگ جاری میان آمریکا و اسرائیل با ایران میتواند بر توان واشینگتن برای اجرای عملی پروژه اثر منفی بگذارد.
توماس دِ وال از مؤسسهٔ کارنگی اروپا در گفتگو با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی میگوید: تا زمانی که جنگ ادامه دارد، استقرار نیروهای آمریکایی در نزدیکی مرز ایران برای انجام مطالعات، تأمین امنیت یا نظارت بر پروژه دشوار خواهد بود. این مسئله از همان ابتدا پرسشهایی را دربارهٔ سرعت پیشرفت پروژه فراتر از اعلامهای رسمی مطرح کرده است.
رادیو اروپای آزاد: با توجه به شرایط ژئوپولیتیک فعلی، چه عواملی میتواند در کوتاهمدت اجرای «تریپ» را کند یا متوقف کند؟
توماس دِ وال: فکر میکنم در مرحلهٔ نخست انرژی خوبی پشت این پروژه بود و آمریکاییها آن را پیش میبردند. سپس توافق مهمی در ژانویه در واشینگتن حاصل شد و بعد از آن، سفر جیدی ونس به منطقه روابط دوجانبه با هر دو کشور را تقویت کرد. حالا وارد مرحلهٔ اجرا شدهایم و به نظر من موانع اصلی تا حد زیادی برطرف شدهاند.
هدف این است که خط راهآهن تا پایان دورهٔ دوم ریاستجمهوری دونالد ترامپ در سال ۲۰۲۸ تکمیل یا تقریباً تکمیل شود. این یک هدفگذاری سیاسی روشن است.
اما متأسفانه جنگ در ایران از همین حالا به دو دلیل کار را پیچیده کرده است. نخست اینکه حضور آمریکاییها در نزدیکی مرز ایران برای انجام مطالعات یا نظارت بسیار خطرناک است.
دوم اینکه آنها به سرمایهگذاری بخش خصوصی نیاز دارند. حدود ۴۰۰ میلیون دلار کمک اولیه از سوی آمریکا در نظر گرفته شده، اما برای پیشبرد بیشتر پروژه، سرمایهگذاری خصوصی ضروری است. جذب سرمایه برای پروژهای که عملاً در مجاورت ایران قرار دارد، دشوارتر خواهد شد.
بنابراین، خیلی چیزها به روند جنگ با ایران بستگی دارد. هرچه این درگیری طولانیتر شود، بازیگران دیگری که ایدههای رقیب دارند، فعالتر میشوند. روسیه یکی از آنهاست و در هفتهٔ گذشته نشانههایی از نوعی آشتی میان باکو و مسکو دیدهایم که به نظر تصادفی نیست. همچنین گرجستان همچنان مسیر اصلی ترانزیت باقی مانده و شاید تصادفی نباشد که الهام علیاف اخیراً به گرجستان سفر کرده است.
توماس دِ وال
ایران از ابتدا با «تریپ» مخالف بوده است. در عمل تهران چه مانعتراشیهایی میتواند انجام دهد و آیا جنگ جاری تغییری در نفوذ یا تمایل آن ایجاد کرده است؟
ما دیدیم که حتی چند موشک در نزدیکی فرودگاه نخجوان چه تأثیری بر منطقه داشت. تنها یک یا دو موشک کافی است تا حس ناامنی ایجاد شود و همین خود مشکلساز است.
سناریوهای مختلفی دربارهٔ ایران وجود دارد: ادامهٔ جنگ با آمریکا، تداوم یک حکومت افراطی، یا بیثباتی و حتی ناآرامی داخلی. همهٔ این سناریوها باعث افزایش نگرانی دربارهٔ این پروژه میشوند.
روسیه در حال حاضر چه موضعی در قبال «تریپ» دارد؟
روسیه هر لحظه شرایط را ارزیابی میکند تا بهترین بهره را ببرد. اگر پروژه اجرا شود، روسیه میخواهد از آن استفاده کند و با آمریکاییها همکاری کند و احتمالاً دربارهٔ آن گفتوگوهایی هم داشتهاند.
اما اگر مشکلاتی پیش بیاید، روسیه میتواند بگوید «میتوانید روی ما حساب کنید، ما روابط بهتری با ایران داریم». بنابراین مسکو همهٔ گزینهها را بررسی میکند.
گزارشهایی وجود دارد که نشان میدهد توجه آمریکا بهدلیل درگیری با ایران از «تریپ» منحرف شده است. آیا تعهد واشینگتن به این پروژه در حال تضعیف است؟
نه، چنین چیزی را نمیبینم. این توافق برای دولت ترامپ و شخص دونالد ترامپ بسیار مهم است. این پروژه نام او را دارد و از نظر حیثیتی اهمیت دارد. انگیزهٔ قوی برای موفقیت آن وجود دارد.
دربارهٔ تأمین مالی چطور؟ آیا خطر کمبود بودجه وجود دارد؟
مسیر راهآهن در جنوب ارمنستان، از سیونیک تا نخجوان، تنها ۴۲ کیلومتر است. فکر میکنم منابع مالی آن از کشورها و نهادهای مختلف تأمین شود، از جمله آذربایجان و ترکیه، کشورهای حاشیه خلیج فارس، آمریکا، اتحادیهٔ اروپا و بانکهای بینالمللی.
مشکل بیشتر مربوط به پروژههای خارج از «تریپ» است. برای مثال، خط آهن قارص–دیلوجو ممکن است حدود ۲.۵ میلیارد دلار هزینه داشته باشد و این هزینه بهدلیل شرایط کوهستانی و نیاز به تونلها حتی افزایش یابد. در این بخش ابهاماتی وجود دارد، اما دربارهٔ خود خط آهن «تریپ» تقریباً مطمئن هستم که منابع مالی آن تأمین خواهد شد.
ارمنستان قرار است در هفتم ژوئن انتخابات پارلمانی برگزار کند و نیکول پاشینیان پس از سالها تنش با مسکو و انتقادهای داخلی دربارهٔ قرهباغ، بهدنبال انتخاب مجدد است. آیا غرب برای مقابله با نفوذ گزارششدهٔ روسیه پیش از انتخابات به اندازهٔ کافی وارد عمل شده است؟
فکر میکنم غرب به اندازهٔ کافی اقدام کرده است. بخش زیادی از این فعالیتها پشت صحنه انجام میشود، از جمله حمایت امنیتی از سوی فرانسه و آمریکا برای حفاظت فیزیکی از پاشینیان در برابر تهدیدهای احتمالی.
به نظر من تلاشهای روسیه در ارمنستان چندان موفق نبوده است. برای اثرگذاری، آنها به یک اپوزیسیون قوی نیاز دارند که عملاً وجود ندارد.
همچنین پرسش جالبی برای آذربایجان مطرح است که آیا رهبری قدرتمند در ارمنستان را ترجیح میدهد یا نه. برخی میگویند بله، اما برخی دیگر نگراناند که پاشینیان قویتر مستقلتر و نزدیکتر به غرب شود و برای آنها مشکل ایجاد کند.
اما در مجموع، اگر پاشینیان پیروزی قاطعی بهدست نیاورد، برای من مایۀ تعجب خواهد بود.