آتشبس اعلام شده در جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، توانسته است قیمت نفت را فوراً کاهش دهد اما فعالان اقتصادی و کارشناسان معتقدند که با توجه به میزان آسیب واردشده به اقتصاد جهان در ۴۰ روز گذشته و همچنین نبود چشمانداز مشخص در زمینه یک ثبات پایدار در منطقه خلیج فارس، تصور بازگشت کامل اوضاع به زمان پیش از جنگ تقریباً ناممکن است.
واکنش فوری بازارها به آتشبس چه بود؟
کمی پس از اعلام توافق آتشبس دوهفتهای در جنگ ایران که آرامش نسبی را به تنگهٔ هرمز بازگرداند، آبراهی حیاتی که حدود یکپنجم محمولههای صادراتی نفت جهان را منتقل میکند، بازارهای مالی جان تازهای گرفتند.
در همان ساعات اولیه روز چهارشنبه ۱۹ فروردین، در شرق آسیا که بازارها زودتر از نقاط دیگر دنیا باز میشوند، شاخص سهام بورس توکیو جهش کرد و قیمت نفت برنت حدود ۱۳ درصد کاهش یافت و به حدود ۹۵ دلار در هر بشکه رسید، و معاملهگران احتمال ریسکهای عرضه در کوتاهمدت را کمتر ارزیابی کردند.
اما با وجود این امیدواریها در بازارها، از آن جا که اختلافات سیاسی به طور نهایی حل نشده، هنوز نگرانیهایی وجود دارد.
جسیکا گنائر، مدیر علمی مؤسسه سیاستگذاری عمومی دانشگاه نیو ساوت ولز در سیدنی استرالیا، در گفتوگو با رویترز بدبینی خود را نسبت به این آتشبس اعلام کرد و گفت که هنوز حتی احتمال جنگ زمینی میان آمریکا و ایران کاملا از بین نرفته است.
او گفت: «وضعیت کمی شکننده است. فکر میکنم این احتمالاً به توقف درگیریها منجر خواهد شد، اما بعید است که به یک توافق کامل منجر شود که واقعاً تمام خواستههای هر دو طرف، یعنی از یک سو دولت ترامپ و از سوی دیگر نظام ایران را برآورده کند، زیرا فکر میکنم دو طرف هنوز فاصله زیادی از یکدیگر دارند».
گنائر افزود: «هنوز باید دید چه خواهد شد. هنوز تعداد زیادی از نیروهای آمریکایی در منطقه حضور دارند. بنابراین باید دید آیا رئیسجمهور ترامپ در مقطعی تصمیم خواهد گرفت که به سمت نوعی تشدید تنش با حضور نیروهای زمینی برود یا نه. من این احتمال را رد نمیکنم مگر اینکه واقعاً شاهد خروج تفنگداران دریایی آمریکا از منطقه باشیم. در آن صورت میتوان گفت که با یک آتشبس بلندمدتتر و پایدارتر مواجه هستیم».
توقف موقت درگیریها و بازگشایی تنگهٔ هرمز به صادرکنندگان خاورمیانه اجازه میدهد مقادیر قابل توجهی نفت را که از زمان شروع جنگ در خلیج فارس گرفتار شدهاند، ارسال کنند و بازارهای جهانی انرژی را تا حدودی تسکین دهند.
طبق دادههای شرکت تحلیلی کپلر، حدود ۱۳۰ میلیون بشکه نفت خام و ۴۶ میلیون بشکه فرآوردههای نفتی تصفیهشده هماکنون روی حدود ۲۰۰ نفتکش در منطقه خلیج فارس در انتظار برای عبور از تنگهٔ هرمز هستند. همچنین ۱.۳ میلیون تن گاز طبیعی مایعشده نیز روی کشتیها منتظر عبور امن از این تنگه هستند.
چرا کشورها باید به امنیت انرژی خود بیشتر بیاندیشند؟
ویلی والش، مدیرکل انجمن بینالمللی حملونقل هوایی (یاتا)، بامداد چهارشنبه در سنگاپور به خبرنگاران گفت که اگرچه قیمت نفت خام کاهش یافت، اما هزینههای سوخت جت احتمالاً بهدلیل تأثیر بر پالایشگاهها همچنان بالا باقی خواهد ماند.
او گفت: «اگر قرار باشد تنگهٔ هرمز دوباره باز شود و باز بماند، فکر میکنم همچنان چند ماه طول خواهد کشید تا به سطحی که عرضه باید باشد بازگردیم. اعلام آتشبس اثرات اولیه دارد، اما، میدانید، بازگشت به جایی که باید باشیم، چند ماه زمان خواهد برد».
آسیا ۶۰ درصد نفت و ۸۰ درصد گاز وارداتی خود را از خاورمیانه تأمین میکند و به همین دلیل جنگ ایران و بسته شدن عملی تنگهٔ هرمز یک اختلال شدید برای این قاره است. چندین کشور آسیایی مجبور شدند تولید صنعتی خود را کاهش دهند و مصرف سوخت را محدود کنند و برخی کشورها حتی در سیاستهای خود در زمینهٔ سوختهای فسیلی تجدیدنظر کردند.
همچنین شرکتهای هواپیمایی در سراسر آسیا از تعداد پروازهای خود بهدلیل افزایش قیمت سوخت جت کاستهاند. پس از آنکه چین و تایلند صادرات سوخت جت را متوقف کردند و کره جنوبی نیز صادرات آن را محدود کرد، این بحران شدیدتر شد.
همزمان، این جنگ موضوع ذخیرهٔ استراتژیک نفت خام کشورها را به عنوان یک موضوع حیاتی بار دیگر مطرح کرد. مدیرکل انجمن بینالمللی حملونقل هوایی با توجه به این تجربهها تاکید کرد که امیدوار است کشورهای آسیایی در آینده بیشتر به موضوع امنیت انرژی خود فکر کنند.
او گفت: «فکر میکنم دادهها دربارهٔ ذخایر راهبردی نفت خام کمک خواهد کرد تا دولتها را تشویق کند، یا دوست دارم فکر کنم که تشویق خواهد کرد، امنیت انرژی بیشتری پیرامون مسائل حیاتی مانند دسترسی به سوخت جت داشته باشند، زیرا در آسیا، این موضوع در حال حاضر مسئلهای حیاتی است».
گره تنگهٔ هرمز چیست؟
کارشناسان و شرکتهای تجاری معتقدند که با آتشبس اعلام شده، ممکن است تأخیر در ارسال محمولهها پایان یابد، اما این آتشبس نمیتواند مالکان کشتیها و شرکتهای بیمه را برای بازگشت به منطقه ترغیب کند.
خبرگزاری رویترز روز ۱۹ فروردین نوشت که بسیاری از مالکان کشتیها احتمالاً در ورود دوباره به منطقه طی این آتشبس، که در بهترین حالت «شکننده» و محدود به زمان است، بسیار محتاط خواهند بود، زیرا نگران هستند که کشتیها و خدمهشان در صورت از سرگیری درگیریها دوباره گرفتار شوند.
شرکت دانمارکی «مرسک» که یکی از بزرگترین شرکتهای کشتیرانی کانتینری جهان است اعلام کرد که آتشبس دو هفتهای مورد توافق بین ایالات متحده و ایران میتواند برخی فرصتها را برای کشتیها در تنگهٔ هرمز ایجاد کند، اما هنوز امنیت کافی برای ازسرگیری عملیات عادی فراهم نمیکند.
این گروه کشتیرانی دانمارکی در بیانیهای گفت: «در این مقطع، ما رویکردی محتاطانه در پیش گرفتهایم و هیچ تغییری در خدمات مشخص خود ایجاد نمیکنیم».
گنائر معتقد است این نگرانیها ناشی از آن است که پیشبینی میشود ایران و آمریکا به یک مصالحهٔ واقعی دست پیدا نکنند.
او گفت: «بخشی از هویت اصلی نظام ایران این است که در برابر آمریکا مقاومت کند. فکر نمیکنم هیچ شرایطی وجود داشته باشد که رهبران نظام ایران بگویند بله، ما واقعاً میخواهیم به یک توافق مذاکرهشده با آمریکا برسیم و واقعاً بهدنبال مصالحه هستیم».
این تحلیلگر افزود: «احتمالاً شاهد ادامهٔ این وضعیت خواهیم بود بدون یک توافق گستردهتر؛ که به این معناست نظام ایران احتمالاً همچنان کنترل زیادی بر تنگه هرمز و اهرم فشار قابلتوجهی در آنجا حفظ خواهد کرد. همچنین فکر میکنم احتمالاً شاهد خواهیم بود که افزایش قیمت سوخت و سایر منابع از بین نخواهد رفت. ممکن است کمی کاهش یابد، اما همچنان افزایش هزینهها وجود خواهد داشت».
تولیدکنندگان خلیج فارس چه ضربهای خوردند؟
در جنگ ایران، کشورهای عربی حاشیهٔ خلیج فارس نیز خسارات فراوانی متحمل شدند. با اینکه عربستان سعودی و امارات متحده عربی توانستند برخی محمولههای نفت را از مسیرهای جایگزین ارسال کنند، اما بسته ماندن تنگهٔ هرمز باعث شد تولیدکنندگان منطقه حدود ۷.۵ میلیون بشکه در روز از تولید نفت خود بکاهند.
مدیر علمی مؤسسه سیاستگذاری عمومی دانشگاه نیو ساوت ولز تاکید کرد که این شرایط هم به روابط آمریکا با کشورهای منطقه ضربه زد و هم موقعیت رئیسجمهور آمریکا را در پایگاه داخلی خود با چالش مواجه کرد.
به عقیدهٔ کارشناسان، حتی اگر توافق آتشبس دوهفتهای، به یک توافق آتشبس دائمی تبدیل شود و تنگهٔ هرمز باز بماند، تولید نفت در کشورهای صادرکنندهٔ منطقه نمی تواند خیلی زود به میزان گذشته بازگردد.
رویترز نوشت که شرکتهای نفت عربستان سعودی و امارات متحده عربی در دو هفتهٔ پیشرو، قبل از بازگرداندن تولید خود سعی میکنند که از دوام آتشبس اطمینان حاصل کنند و علاوه بر این، پالایشگاهها، میادین و پایانههای صادراتی در چهل روز گذشته به حدی بر اثر حملات موشکی و پهپادی آسیب دیدهاند، که ماهها و در برخی موارد سالها زمان برای تعمیر نیاز دارند.
بنابراین حتی در خوشبینانهترین سناریو، زخمهای جنگ احتمالاً در کوتاه مدت و حتی میانمدت بهطور کامل التیام نخواهد یافت.