در روزهای اخیر و با تداوم جنگ در ایران، این نگرانی مطرح شده که حملات جمهوری اسلامی به کشورهای عربی منطقهٔ خلیج فارس بتواند به تصویر ثبات در این کشورها پایان دهد و در عین حال آنان را با چالشهای چگونگی مقابله با جمهوری اسلامی روبهرو کند.
نگرانی شهروندان در کشورهای عربی منطقه
این روزها پلیس دوبی، مرکز اقتصادی امارات متحدهٔ عربی، سنت دیرینهٔ شلیک توپ در زمان افطار در ماه رمضان را به دلیل ترس از ایجاد وحشت در میان مردم، که ممکن است صدای توپ را با موشکها و سامانههای پدافندی اشتباه بگیرند، متوقف کرده است.
سرهنگ عبدالله العمیمی، از فرماندههای پلیس دوبی، به رویترز گفته است: «شلیک توپها در سراسر امارات متحدهٔ عربی متوقف شده؛ برای آرامش کشور، شهروندان، ساکنان و بازدیدکنندگان. جایگزین آن، صدای طبل را گذاشتهایم که مثل شلیک توپ نیست، ولی سرگرمکننده است.»
پیادهروی در مراکز خرید بزرگ دوبی برای بسیاری از ساکنان شهر یک تفریح شبانه است. اما از زمان آغاز جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی و پاسخ متقابل نیروهای ایرانی، هشدارهایی از سوی دولتهای عربی منطقهٔ خلیج فارس هر روز بر روی تلفنهای همراه به صدا درمیآیند و از حملهٔ جدید ایران خبر میدهند. این هشدارها از ساکنان میخواهند در خانه بمانند و پناه بگیرند.
همچنین تدابیر دورکاری در بسیاری از شرکتها به اجرا گذاشته شده و پروازهای بینالمللی شدیداً محدود شدهاند.
این وضعیت برای کشورهایی که اقتصاد پررونقی دارند و میزبان شرکتها و سرمایههای خارجی هستند، غیرقابل تحمل است.
«جنگ ما نبود»
مروان البلوشی، پژوهشگر مرکز مطالعات سیاسی امارات متحدهٔ عربی، به رسانههای فرانسوی گفته که این جنگ، جنگی نبود که کشورهای عربی خلیج فارس خواهان آن باشند.
بهگفتۀ او، این کشورها برای جلوگیری از آن بر ایالات متحده فشار آورده بودند، زیرا میدانستند چه کسانی بهای آن را خواهند پرداخت.
در روزهای اخیر، سران و مقامات ارشد کشورهای عربی خلیج فارس بارها نسبت به تداوم حملات جمهوری اسلامی به کشورهایشان هشدار دادهاند.
نمونهٔ آن، شیخ مشعل الاحمد الجابر الصباح، امیر کویت، پس از حملات جمهوری اسلامی به این کشور که منجر به کشته شدن تعدادی از سربازان آمریکایی شد، در یک پیام تلویزیونی بر حق این کشورها برای دفاع از خود تأکید کرد.
او گفت: «دولت کویت حق کامل و ذاتی خود برای دفاع از خود را مطابق مادهٔ ۵۱ منشور سازمان ملل در پاسخ به این تجاوز آشکار تأیید میکند. کویت اقداماتی متناسب با وسعت و ماهیت این حمله انجام خواهد داد، مطابق با قوانین بینالمللی، و تمامی اقدامات لازم برای حفاظت از قلمرو، مردم و ساکنان خود را به کار خواهد گرفت تا از حاکمیت، امنیت و ثبات خود اطمینان حاصل کند.»
همچنین ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجهٔ قطر، این هفته در یک نشست خبری نسبت به هدف قرار گرفتن تأسیسات زیرساختی در این کشور هشدار داد.
او گفت: «هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی، چه تأسیسات آب شیرینکن، مخازن آب، ذخایر غذا، ذخایر دارو یا تأسیسات تولید دارو باشد، هر نوع زیرساختی که زندگی مردم را تأمین میکند، خطری جدی برای مردم منطقه و فراتر از آن است.»
سخنگوی وزارت خارجهٔ قطر تأکید کرد: «هر طرفی که این اقدامات را انجام میدهد، باید فوراً متوقف شود. این منطقه نمیتواند چنین حملاتی به تأسیسات خود را تحمل کند؛ ما شاهد فاجعهٔ انسانی بهدنبال این حملات خواهیم بود.»
تلاش تهران برای مخدوش کردن تصویر ثبات
به عقیدهٔ برخی کارشناسان، جمهوری اسلامی تلاش دارد تصویر آسیبناپذیری کشورهای عربی حاشیهٔ خلیج فارس را از جنگهایی که تاکنون در منطقه در جریان بوده خدشهدار کند.
در بیش از دو دههٔ گذشته، این منطقه شاهد جنگ افغانستان، جنگ عراق، جنگهای اسرائیل و حزبالله در لبنان و همچنین جنگ غزه بوده است.
اما همزمان شهرهایی مانند دوبی و دوحه خود را به جهان به عنوان مراکز امن مالی، گردشگری و حتی دیپلماتیک معرفی کردهاند. این شهرها اکنون هدف پهپادها و موشکهای سپاه پاسداران قرار گرفتهاند و هشدارهای موشکی عملیات فرودگاه بینالمللی دوبی، یکی از شلوغترین فرودگاههای جهان، را مختل کرده است.
همچنین گزارشها از مرگ کارگران خارجی در امارات متحدهٔ عربی منتشر شده و نمایش انفجار موشکهای رهگیر در آسمان این مراکز اقتصادی سرمایهگذاران را مضطرب کرده است.
گزینههای پیشِ رو
در شرایطی که کشورهای عربی خلیج فارس بر دفاع از خود تأکید کردهاند، آنان چه گزینههایی مقابل خود دارند؟
یکی از این گزینهها دریافت کمک از کشورهای اروپایی، بهویژه بریتانیا و فرانسه، است تا از جمله امنیت ناوبری در تنگهٔ هرمز را بازگردانند.
کوین رولندز، سردبیر ژورنال آر یو اس آی در زمینهٔ امور امنیت بینالملل و راهبرد نظامی و کاپیتان سابق نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا، دربارهٔ وضعیت امنیتی کنونی در تنگهٔ هرمز به رویترز گفت: «از دیدگاه اروپا، البته اروپا منافع اقتصادی، منطقهای، دوستیها، ائتلافها و اتحادهایی در آنجا دارد. بنابراین فکر میکنم بریتانیا و فرانسه سابقهٔ طولانی حضور در منطقه دارند، شاید در سالهای اخیر کاهش یافته باشد اما همچنان سابقهٔ طولانی دارند و میتوانند نقشی ایفا کنند.»
او افزود: «بسیاری از کشورهای دیگر اروپای غربی نیز میتوانند چنین کنند. آنها قطعاً تواناییهای لازم را دارند. اما سؤال این است که آیا باید چنین کنند یا بهتر است یک نیروی منطقهای محلی برای حفاظت از منافع خود استفاده شود؟ امارات متحدهٔ عربی، عمان، عربستان سعودی، بحرین و قطر همگی در این مسئله سهم دارند.»
این تحلیلگر نظامی تأکید کرد که این نفت کشورهای عربی منطقهٔ خلیج فارس است که مورد تهدید قرار گرفته و خودشان باید از خود محافظت کنند: «آنها نیروهای دریایی و هوایی بسیار توانمندی دارند و میتوانند نقش ایفا کنند.»
اشارهٔ این تحلیلگر نظامی به ضرورت تشکیل یک نیروی منطقهای محلی در شرایطی است که کشورهای منطقه از هماکنون به فکر تقویت مشارکتهای راهبردی بینالمللی افتادهاند.
سخنگوی وزارت خارجهٔ قطر در همان نشست خبری روز سهشنبه ۱۹ اسفند گفت: «شراکت راهبردی نه تنها با ایالات متحده، بلکه با تمام شرکای دفاعی ما در جهان قابل تردید نیست. ما تصمیم گرفتهایم که بهصورت استراتژیک با این کشورها متحد شویم، بخشی از یک چارچوب امنیتی منطقهای گستردهتر.»
او افزود: «واضح است که شرایط فعلی و شرایط دو سال گذشته ما را به تقویت موقعیتمان در زمینهٔ مشارکتهای بینالمللی، دفاع و امنیت سوق داده یا خواهد داد، اما این موضوع هیچ تأثیری بر موقعیت راهبردی ما با ایالات متحده در زمینهٔ امنیت در این منطقه ندارد.»
تداوم تلاشهای دیپلماتیک
برخی تحلیلگران معتقدند که اگر جنگ کنونی ادامه پیدا کند، دولتهای خلیج فارس که برخی از آنها روابط دیپلماتیک با اسرائیل برقرار کردهاند، ممکن است به همسویی نظامی با اسرائیل علیه جمهوری اسلامی روی آورند. اما به عقیدهٔ این ناظران، چنین همسویی با مخالفت بخش مهمی از افکار عمومی کشورهای عربی مواجه خواهد شد.
سیاستی که فعلاً کشورهای عربی منطقه در پیش گرفتهاند، تلاش برای حل بحران کنونی از طریق گفتوگو و دیپلماسی است. با این حال، این جنگ برای آنان یک مسئله را بیش از هر زمان دیگری برجسته کرد و آن خطرات برنامهٔ موشکی جمهوری اسلامی است.
انور قرقاش، مقام ارشد اماراتی، پیشتر اعلام کرده که حملات اخیر جمهوری اسلامی «شکاف عمیقی» در اعتماد کشورهای منطقه ایجاد کرده و هرگونه توافق احتمالی با تهران در آینده باید علاوه بر موضوع هستهای، برنامهٔ موشکی را نیز در بر بگیرد.
پوشش زنده موج جدید حملات هوایی همزمان با راهپیمایی «روز قدس»؛ رهگیری موشک سوم در آسمان ترکیه