در حالی که صنعت نشر و بازار کتاب ایران زیر فشار بحرانهای اقتصادی، گرانی کاغذ، پیامدهای جنگ و سانسور دولتی همچنان برای بقا تلاش میکند، قرار است هفتمین دورهٔ نمایشگاه مجازی کتاب تهران هم در عین قطع اینترنت برگزار شود.
نمایشگاه مجازی کتاب تهران چگونه برگزار میشود؟
نمایشگاه مجازی کتاب تهران با شعار «بخوانیم برای ایران» از روز ۲۶ اردیبهشت آغاز به کار میکند و تا دوم خرداد ادامه دارد.
بهگفتۀ مسئولان نمایشگاه، حدود ۲۲۹۶ ناشر داخلی ثبتنام کردهاند و مشخصات بیش از ۸۰ درصد کتابها در سامانهٔ نمایشگاه بارگذاری شده است.
ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانهٔ کتاب و ادبیات ایران و قائممقام هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، روز چهارشنبه ۲۳ اردیبهشت در نشست خبری این نمایشگاه اعلام کرد که در این دوره برای حمایت از خریداران، تمامی کتابها با ۱۵ درصد تخفیف عرضه میشوند و همچنین برای هر خریدار مبلغ ۱۰۰ هزار تومان بن خرید مجازی در نظر گرفته شده تا بخشی از هزینههای خرید کتاب کاهش یابد.
او گفت که در سامانهٔ این نمایشگاه، کتابهای منتشرشده در ایران از سال ۱۴۰۰ تا فروردین ۱۴۰۵ بارگذاری شدهاند و در بخش بینالملل نیز، ۱۹ ناشر خارجی برای حضور در این رویداد «اعلام آمادگی کردهاند».
بهگفتۀ مقامات دولتی، هزینهٔ ارسال کتابها تا دو بسته برای هر کد ملی بهصورت کاملاً رایگان است و هرگونه تأخیر در ارسال مرسولات توسط ناشران تخلف محسوب شده و با جریمه همراه خواهد بود.
همچنین هزینهٔ پست کتابهای کودک برای حمایت از کودکان و «یاد قربانیان حمله به مدرسهٔ میناب» توسط دولت پرداخت میشود.
همچنین در این نمایشگاه، برای نخستینبار بخش ناشران دیجیتال اضافه شده است.
کارزاری برای فروش کتاب در میانهٔ بحران کاغذ
نمایشگاه مجازی کتاب تهران، بیش از آنکه ویژگیهای نمایشگاهی یک نمایشگاه مرسوم کتاب در جهان را داشته باشد، یک کارزار مجازی فروش کتاب است تا در شرایط بحرانی کنونی نشر، تا حدودی رونق را به بازار کتاب بازگرداند.
قائممقام نمایشگاه مجازی کتاب تهران نیز در این زمینه گفت: «رویکرد ما ایجاد شور و نشاط اجتماعی و کمک به پویایی اقتصاد نشر، اهالی قلم و همچنین رعایت عدالت فرهنگی است.»
صنعت نشر ایران در سالهای اخیر، بهویژه به دلیل افزایش قیمت کاغذ، شدیداً بحرانی شده و صدای اعتراض ناشران بزرگ و کوچک بهطور پیدرپی شنیده میشود.
حیدری در زمینهٔ بحران کاغذ گفت که کمبودها و گرانیها در این زمینه از دیگر مسائل اقتصادی جدا نیست و وعده داد که بهزودی کاغذهای ارزان وارد ایران شود.
او به خبرنگاران گفت: «صنعت کاغذ مانند سایر صنایع تولیدی تحت تأثیر تحریم و شرایط جنگی قرار گرفته است. با این حال، معاونت فرهنگی مذاکراتی را با شرکتهای مالی آغاز کرده و سفارشهای خارجی برای واردات کاغذ با قیمت مناسب در حال پیگیری است تا فشار از روی ناشران قدیمی و پیشکسوت برداشته شود.»
قطع اینترنت، اضافه شدن مشکلی بر مشکلات دیگر
نمایشگاه مجازی کتاب تهران که با پشتیبانی اینترانت یا همان اینترنت داخلی فعالیت میکند، در شرایط قطع اینترنت جهانی در ایران به بهانهٔ جنگ است که بیش از ۷۶ روز از آن میگذرد.
این قطعی اخلال گستردهای در کار ناشران ایرانی نیز پدید آورده است. بهعنوان نمونه، امیر حسینزادگان، مدیر انتشارات ققنوس، یکی از ناشران بزرگ تهران، اعلام کرده که چند وقتی است این انتشارات «به حالت تعطیل» درآمده و به دلیل قطع اینترنت «ارتباط نشر با نویسندگان و مترجمان، چه در داخل و چه خارج از ایران، قطع شده است.»
او دربارهٔ بحران افزایش قیمت کاغذ نیز گفت: «قیمت کاغذ، چسب، صحافی و دیگر مواد سر به فلک کشیده و روزانه و هفتگی بالا میرود و تا زمانی که کتاب منتشر شود، ناشر عملاً ضرر میکند.»
حسینزادگان دربارهٔ برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران نیز گفت که این نمایشگاه «سوددهی ندارد؛ اگر کتاب ۵۰۰ هزار تومانی را بخواهید بفروشید، انگار با بیش از ۴۰ درصد تخفیف آن را میفروشید. در واقع فروش کتاب زیر یک میلیون تومان در نمایشگاه برای ناشر صرفهٔ اقتصادی ندارد و بیش از ۵۰ درصد کتابهایمان زیر یک میلیون تومان است و برایمان اقتصادی نیست.»
کاهش تیراژ کتابها، تغییر رفتارهای کتابخوانی و معضل همیشگی سانسور
در چنین شرایطی، تیراژ کتابها در ایران شدیداً کاهش یافته است.
رسانهها جستهوگریخته آمارهایی حاکی از کاهش سرانهٔ مطالعه در ایران منتشر میکنند، اما برخی فعالان حوزهٔ نشر میگویند این کاهش سرانهٔ مطالعه بیش از آنکه ناشی از عدم رغبت خوانندگان به کتاب باشد، ناشی از مشکلات اقتصادی است.
مهناز ذبیحی، مدیر کتابفروشی نشر چشمه در خیابان کریمخان تهران، از تغییر در شیوههای کتابخوانی، بهویژه در میان نسل جوان در ایران خبر داده که به قول او، به کتابهای صوتی یا گویا روی آورده است.
علاوه بر کاهش قدرت خرید مردم، بحران کاغذ و پیامدهای جنگهای اخیر بر صنعت نشر، معضل همیشگی سانسور نیز یکی از زخمهای کهنهٔ صنعت چاپ کتاب در ایران است. نویسندگان ایرانی همچنان مجبورند با وجود سانسور دولتی که ربطی هم به بحرانهای دیگر ندارد و کاملاً ساختهٔ حکومت است، فعالیت کنند و بنویسند.
در این شرایط، بعضی از نویسندگان و شاعران تلاش میکنند سانسور را در نظر نگیرند. جواد مجابی، شاعر پیشکسوت، به خبرگزاری کتاب ایران گفته که حتی به قیمت اینکه آثارش در کشوی میزش باقی بماند، مینویسد.
ویترین کتابفروشیها چه میگویند؟
در حالی که ایرانیان پس از ۴۰ روز جنگ در یک دورهٔ تعلیق آتشبس به سر میبرند، خبرگزاری کتاب ایران در گزارشی میدانی از ویترین کتابفروشیهای خیابان انقلاب تهران، تصویری کلی از این روزهای قلب بازار کتاب ایران ارائه داده است.
بر اساس این گزارش، ویترین کتابفروشیهای خیابان انقلاب تهران ترکیبی از آثار مرتبط با سیاست، جنگ، تاریخ معاصر، آمریکا، اسرائیل، ایران و خاورمیانه است و کتابهایی دربارهٔ جنگ ایران و عراق، هیتلر، کامو، کافکا، اورول، سیاست خارجی آمریکا و منازعات منطقهای بهطور گسترده دیده میشوند.
در کنار کتابفروشیها، دستفروشان کتاب همچنان با کتابهای بعضاً ممنوعهٔ خود حضور دارند که سانسور را به رخ میکشند.
این گزارش همچنین به تغییرات فیزیکی و اجتماعی خیابان انقلاب اشاره میکند؛ از جمله آسیبدیدگی برخی کتابفروشیها، تعطیلی بعضی از آنها و ظهور کافههای جدید بهجای کتابفروشیها که نشاندهندهٔ از بین رفتن تدریجی فضای کتاب در این خیابان است.
در مجموع، بازار کتاب و صنعت نشر ایران، این روزها بازتابی از وضعیت کلی اقتصادی و فرهنگی کشور در «زمانهٔ جنگ و بحران» است.