آیا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در حال تبدیل کردن نظام سیاسی ایران از جمهوری اسلامی به حکومت نظامی- سیاسی است؟
بر اساس اصل ۱۵۰ قانون اساسی جمهوری اسلامی، «پاسداری از انقلاب و دستاوردهای آن» به عنوان وظیفه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تعریف شده است.
تقریباً از دورهٔ اول ریاستجمهوری دونالد ترامپ، فعالیتهای نظامی، اقتصادی و برونمرزی سپاه زیر ذرهبین آمریکا قرار گرفته است. با کوتاهتر شدن فاصلهٔ اعتراضهای داخلی، گروهی از کنشگران سیاسی خارج از ایران، مسئله دست داشتن سپاه در سرکوب اعتراضهای مسالمتآمیز معترضان را به کشورهای غربی یادآوری کردند و خواستار تحریم این نیروی نظامی شدند.
بحرین و عربستان سعودی نخستین کشورهایی بودند که پس از ایالات متحده، سپاه را در فهرست سازمانهای تروریستی خود قرار دادند و بهدنبال آن، پس از چند سال کشمکش، اتحادیهٔ اروپا نیز سرانجام پس از خشونتهای سیاسی مرگبار دیماه ۱۴۰۴، سپاه پاسداران را در فهرست سازمانهای تروریستی خود وارد کرد.
جنگ اسرائیل در همراهی با آمریکا و کشته شدن شماری از فرماندهان سپاه پاسداران، همراه با آیتالله علی خامنهای، در نبود تصویر روشنی از رهبری سوم انقلاب، مجتبی خامنهای، سپاه را وارد دوران تازهای کرده است. مطرح شدن نام محمدباقر قالیباف و نبرد برای بقا، این پرسش را پیش میکشد که آیا سپاه به پایان نزدیک شده است یا باید سناریوهای دیگری را متصور بود.
شهرزاد میرقلیخان، مدیر پیشین روابط بینالملل شبکه تلویزیونی «پرس تیوی» و بازرس ویژه رئیس صداوسیما در زمان ریاست محمد سرافراز بر این سازمان، همراه با بابک دربیکی، رئیس پیشین مرکز روابط عمومی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مشاور علی جنتی، وزیر ارشاد در دولت اول حسن روحانی، به فراز و فرودهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و آینده پیش روی آن پرداختهاند.
Your browser doesn’t support HTML5
پاراگراف اول؛ سپاه پس از خامنهای، فروپاشی درونی یا بازسازی اقتدار؟
«جزیره جزیره شدن سپاه»
شهرزاد میرقلیخان با رجوع به سه کتاب منتشر شده از خودنگاریهایش که در آن به ملاقاتی اشاره کرده که سالها پیش با مجتبی خامنهای سومین رهبر جمهوری اسلامی ایران داشته، میگوید: ساختار حکومتی ایران یک ساختار دیکتاتوری برنامهریزیشده با محوریت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و به کارگیری سرویس های امنیتی است.
خانم میرقلیخان، کشته شدن قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران را اتفاق مهمی در حیات این سازمان نظامی-سیاسی دانسته که منجر به «جزیره-جزیره» شدن سپاه شده است.
به گفتهٔ او، شاکلهٔ کنونی سپاه پاسداران آمیختهای است از گروهی که درگیر گونهای از فعالیتهای اقتصادی هستند که او از آن با عنوان «قاچاق» نام میبرد، گروهی دیگر در حوزههای امنیتی فعالند و از بدنههای پیشین جدا شدهاند و گروهی هم گرداگرد محمدباقر قالیباف با او همکاری میکنند.
شهرزاد میرقلیخان در این میان به «هلدینگ یاس» که به عنوان بازوی اصلی «بنیاد تعاون سپاه» شناخته میشود، گریزی زده و از دو دهه تلاشهای محمدباقر قالیباف برای به رهبری رساندن مجتبی خامنهای میگوید.
به اعتقاد این مدیر پیشین روابط بینالملل شبکه حکومتی «پرس تیوی»، با توجه به اختلاف چهرههایی مانند محمدباقر ذوالقدر دبیر شورای عالی امنیت ملی و سعید جلیلی عضو شورای عالی امنیت ملی با محمدباقر قالیباف، همه چیز به گمانهزنیها دربارهٔ سلامتی مجتبی خامنهای باز میگردد.
خانم میرقلیخان میگوید: اگر مجتبی خامنهای بتواند بازگردد، احتمال تلاش برای بازسازی و کنترل وجود دارد اما در غیر این صورت کشور وارد دورهای از آشفتگی جدی میشود.
«قالیباف؛ مترجم توازن قدرت»
بابک دربیکی دربارهٔ محمدباقر قالیباف معتقد است که او بیش از آنکه یک بازیگر مستقل سیاسی باشد، «مترجم توازن قدرت» در جمهوری اسلامی است.
او میگوید که از سال ۱۳۸۴ پروژهای برای جابهجایی نخبگان سیاسی در جمهوری اسلامی آغاز شد که در آن نیروهای امنیتی نقش پررنگی پیدا کردند که ماحصل آن مطرح شدن موضوع جانشینی مجتبی خامنهای بود.
به باور این تحلیلگر امور سیاسی ایران، برخلاف انتظار، نقش محمدباقر قالیباف محدود و از برخی از این پروژهها کنار گذاشته شده است تا در موقعیتهای اجرایی کنترلشده و نه در سطوح راهبردی امکان اثرگذاری داشته باشد.
شهرزاد میرقلیخان نیز بر موقتی و پروژه محور بودن نقش اجرایی محمدباقر قالیباف تأکید کرده و آن را برآیندی از وضعیت نامنسجم و چندپاره سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ارزیابی میکند.
اما به باور بابک دربیکی، تصویر چندپاره نشانهٔ فروپاشی انسجام این نهاد نیست و با روحیه و ساختار نامتقارن سپاه همخوانی دارد.
شهرزاد میرقلیخان، معتقد است که در صورت فقدان یک مرکز کنترل، حذف فیزیکی بازیگران سیاسی و تشدید درگیریهای درونی در جمهوری اسلامی دور از ذهن نیست.
اما بابک دربیکی، الگوی سیاسی که از آن با عنوان «پاکستانیزه» شدن ایران نام برده میشود را به دلیل تفاوت ساختاری سپاه و ارتش پاکستان چندان محتمل نمیداند.
آقای دربیکی ضمن بیان نگرانیاش درباره از بین رفتن آنچه ساختار اداری نظام سیاسی حاکم مینامد، میگوید: جمهوری اسلامی با وضعیت کنونی یا به سمت تداوم وضعیت چندمرکزی و رقابتی پیش خواهد رفت و یا برای بازسازی تمرکز در شرایط بحران تلاش خواهد کرد.
بابک دربیکی معتقد است در غیر این صورت جمهوری اسلامی به سمت فرسایشی تدریجی بدون فروپاشی ناگهانی پیش خواهد رفت.