تجربههای اعتراضی در ایران همواره با یک موضوع دستبهگریبان بوده است؛ مسئلهای به نام «رهبری».
بهجز وقایع سال ۱۳۸۸ که پس از انتخابات ریاستجمهوری و موضعگیری رهبر جمهوری اسلامی به نفع یک نامزد شکل گرفت، برای دیگر اعتراضهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی در ایران، اغلب از عنوان «جنبشهای بیسر» استفاده شده است.
رهبری یک حرکت اجتماعی–سیاسی سه ویژگی کلی دارد:
- برانگیزانندگی، یعنی توانایی نامگذاری نارضایتیهای نهفته و متقاعد کردن جامعه به اینکه وضعیت موجود دیگر قابل تحمل نیست؛
- آرمانپردازی و ارائه نقشه راه، چرا که خشم بدون مسیر جنبش را متوقف میکند.
- و سازماندهی، شامل مدیریت تدارکات، شبکههای ارتباطی و تبدیل کردن انرژی پراکنده معترضان به اقدام جمعی منظم.
در اعتراضهای بیسر سالهای گذشته، این سه ویژگی در فرد یا گروه مشخصی نمایان نشد و تا زمانی که چنین جلوهای دیده نشود، هر ادعایی دربارهٔ رهبری، چه از سوی حکومت، چه مخالفان و چه خود معترضان، بینتیجه خواهد بود. اما پس از طرح رهبری، موضوع مسئولیت اجتماعیِ همراه آن نیز مطرح میشود.
در برنامه رادیویی پاراگراف اول، مهرداد یوسفیانی، کارشناس مدیریت بحران و مدیر باسابقه کارزارهای انتخاباتی جهانی که سالها مسئول فعالیتهای سیاسی شاهزاده رضا پهلوی بوده است، همراه با نوید محبی، زندانی سیاسی پیشین، مدیر سابق سیاستگذاری در اتحادیه ملی برای دموکراسی در ایران و از نویسندگان پروژه «شکوفایی ایران»، هر دو از واشینگتن این موضوع را به بحث گذاشتند.
رهبری؛ داخل یا خارج؟
مهرداد یوسفیانی، کارشناس مدیریت بحران، با اشاره به تجربه انقلاب ۱۳۵۷، تصویر بیرونی ارائهشده از آن انقلاب و رهبریاش را گمراهکننده میداند و میگوید مرکز ثقل هر حرکت باید در داخل ایران باشد و نقش اپوزیسیون و رهبری بیرونی نیازمند بازتعریف است.
اما نوید محبی، مدیر پیشین سیاستگذاری در اتحادیه ملی برای دموکراسی، تلویحاً با رد نظر مهرداد یوسفیانی میگوید در ایران تفاوت ماهوی چندانی میان رهبری در داخل یا خارج وجود ندارد، اما شرایط سرکوب در ایران باعث میشود هر رهبری در داخل بهسرعت بازداشت شود.
آقای محبی به بازداشت میرحسین موسوی و مهدی کروبی از رهبران جنبش سبز پس از این جنبش اشاره میکند و میگوید امروز با وجود شبکههای ارتباطی جدید، پیامهای رهبری از خارج بهخوبی به داخل منتقل میشود.
او معتقد است در روزهای ابتدایی اعتراضها که اینترنت قطع نشده بود، این ارتباط بهوضوح قابل مشاهده بود و فراخوانهای شاهزاده رضا پهلوی به شکلگیری بزرگترین تجمعات ۴۷ سال گذشته انجامید.
نوید محبی میگوید موفقیت جنبش صرفاً در تداوم خیابانی آن نیست و مقایسه جمهوری اسلامی با حکومتهایی چون اسد و قذافی، قضاوتی سادهانگارانه و نادرست است.
هدف بلند، مسیر کوتاه
مهرداد یوسفیانی با پیشکشیدن ویژگیهای رهبری برای یک جنبش میگوید نقش شاهزاده رضا پهلوی در برانگیزانندگی و رساندن صدای مردم ایران به جهان آشکار بوده است.
اما، بهگفتهٔ او، اعتراضهای اخیر نیاز جدی به تقویت شبکهسازی و سازماندهی در داخل کشور را نشان داده و در جامعهای متکثر مانند ایران، رهبری بیرونی میتواند با ایجاد ائتلاف با نیروهای متنوع داخلی، مسیر رسیدن به هدف را کوتاهتر کند.
اپوزیسیون و شکاف نمایندگی
نوید محبی که از نویسندگان پروژه شکوفایی ایران است که یکسال پیش از سوی شاهزاده رضا پهلوی برای بازسازی ایران ارائه شد، میگوید اپوزیسیون ایران در دهههای گذشته، بهدلیل سرکوب داخلی، به خارج از کشور رانده شده و بسیاری از گروهها بهجای ارتباط با مردم داخل، به لابیگری در خارج روی آوردهاند.
بهگفتهٔ او، وزن یک رهبر سیاسی با پایگاه اجتماعیاش در داخل کشور سنجیده میشود و بسیاری از چهرهها و گروهها، چه در داخل و چه در خارج، فاقد چنین پایگاهی هستند.
آقای محبی میگوید اتحادهای نمایشی و آنچه او سلبریتیسازی مینامد، بدون پشتوانهٔ اجتماعی واقعی، تأثیر چندانی در تغییر وضعیت ایران نخواهد داشت.
کاریزما و الگوهای سنتی رهبری
مهرداد یوسفیانی با تأکید بر اهمیت تاریخی کاریزما در کارزارهای سیاسی، بر این باور است که این ویژگی تعیینکننده و بحث رهبری نباید جامعه ایران را از موضوعات اصلی و نیازهای واقعی منحرف کند.
