پس از پایان مذاکرات هستهای آمریکا و ایران در ژنو، که زیر فشار سنگین ایالات متحده بر تهران برای محدود کردن فعالیتهای هستهایش برگزار شد، کارشناسان برجسته در واشینگتن میگویند بحران اکنون به نقطهای سرنوشتساز رسیده و احتمال صلح یا جنگ «۵۰-۵۰» است.
مذاکرات در ۲۸ بهمن بدون دستاوردی تعیینکننده پایان یافت. سخنگوی کاخ سفید گفت با وجود «پیشرفت محدود»، دیدگاههای دو طرف همچنان «فاصله زیادی» از هم دارد.
کارولین لویت به خبرنگاران گفت انتظار میرود ایران «در چند هفته آینده» با پیشنهادهای تفصیلی بازگردد.
پیش از نشست ژنو، تهران رزمایشی با سلاح جنگی برگزار کرد و موشکهایی را به سوی تنگه هرمز، یکی از حیاتیترین گذرگاههای انتقال نفت در جهان، شلیک کرد. ایران روز ۳۰ بهمن نیز این روند را با رزمایش مشترک دریایی با روسیه ادامه داد.
پنتاگون نیز توان آتش قابلتوجهی در منطقه گرد آورده است. ناو هواپیمابر یواساس آبراهام لینکلن، مجهز به جنگندههای افای-۱۸ و اف-۳۵، در آبهای نزدیک در حال فعالیت است. ناوشکنهای موشکانداز هدایتشونده از جمله «یواساس میچر» و «یواساس مایکل مورفی» نیز در خلیج فارس مستقر شدهاند.
تهران در برابر فشارها بر سر برنامه هستهایش و غنیسازی اورانیوم موضعی سرسختانه اتخاذ کرده است و تأکید دارد که این برنامه صرفاً اهداف غیرنظامی دارد و تلاش برای ساخت سلاح هستهای را رد میکند.
گمان نمیرود ایران در حال حاضر برنامهٔ فعال تولید سلاح هستهای داشته باشد، هرچند پیشینهٔ فعالیتهای پژوهشی مرتبط با تسلیحات اتمی را در کارنامه خود دارد.
کارشناسان: احتمال برابر
چهار مقام پیشین آمریکا با سالها تجربه در امور خاورمیانه، روز ۲۹ بهمن در «مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی» وضعیت را «صریح» ارزیابی کردند.
مایکل راتنی، فرستادهٔ ویژهٔ پیشین آمریکا در امور سوریه و سفیر آمریکا در عربستان سعودی در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، گفت چشمانداز جنگ یا صلح برابر شده است.
او در پاسخ به این پرسش که منطقه به سمت جنگ میرود یا صلح، گفت: «فکر میکنم ۵۰-۵۰ است».
راتنی گفت: توافق احتمالی شاید شبیه یک توافق جامع هستهای نباشد بلکه ممکن است یک چارچوب، بیانیه یا فرایندی اعتمادساز باشد که به ترامپ این امکان را میدهد تا مدعی شود ثبات به همراه آورده است، حتی اگر مسائل اصلی حلنشده باقی بمانند.
جوزف فَرسخ، مقام پیشین وزارت خزانهداری آمریکا که روی سیاست تحریمهای خاورمیانه کار کرده است، نیز گفت حتی اگر گفتوگوها در نهایت به نتیجه برسد، رسیدن به یک توافق جامع در فضای بیاعتمادی کنونی بعید است.
او گفت محتملتر، دستیابی به توافقی محدود است که تا حدودی کاهش تحریمها را در پی داشته باشد و مسائل جنجالیتر را به آینده موکول کند. چنین ترتیبی میتواند صادرات نفت ایران را بهطور چشمگیری افزایش دهد (احتمالاً تا حدود ۲.۵ میلیون بشکه در روز) و سالانه نفتی به ارزش ۵۰ تا ۹۰ میلیارد دلار وارد بازارهای جهانی کند.
فرسخ گفت در سناریوی «آسمان آبی» (ایدهآل)، ثباتِ بیشتر میتواند موجب ایجاد «منفعت صلح» شود و سرمایهگذاری خارجی و همگرایی منطقهای گستردهتر را تشویق کند.
اما او هشدار داد که ورود سریع نفت ایران میتواند قیمت جهانی نفت را پایین بیاورد و کشورهای حاشیهٔ خلیج فارس را که برای تأمین مالی برنامههای بلندپروازانهٔ تحول اقتصادی خود به قیمتهای بالاتر متکیاند، تحت فشار قرار دهد.
او همچنین گفت حتی با وجود توافق، باور ندارد که خطر حملات آیندهٔ آمریکا یا احتمالاً اسرائیل کاملاً از بین خواهد رفت.
ولی نصر، مشاور ارشد پیشین در وزارت خارجه آمریکا، نیز وضعیت را «تقریباً برابر» توصیف کرد.
او استدلال کرد نه واشینگتن و نه تهران واقعاً خواهان یک جنگ پرهزینه و پردردسر نیستند، چون ریسک بسیار بالاست. همین بیمیلی مشترک میتواند در نهایت هر دو طرف را از لبهٔ پرتگاه دور کند.
نصر در عین حال تأکید کرد که محاسبهٔ سیاسی شخص ترامپ تعیینکننده خواهد بود و تحلیل سنتی سیاست خارجی، که بر نهادها و منافع بلندمدت تکیه دارد، شاید در این پرونده قدرت پیشبینی کمتری داشته باشد.
او همچنین گفت چندین بحران جهانی همزمان در جریان است و رخدادها در جاهای دیگر میتواند بهسرعت تصمیمگیری دربارهٔ ایران را تغییر دهد.
دایرهٔ محدود سوءمحاسبه
سوزان زیادِه، معاون پیشین دستیار وزیر خارجه آمریکا در امور خاور نزدیک، هشدار داد خود این استقرار نیروهای نظامی نوعی «شتاب» ایجاد میکند؛ وقتی چنین حضور گستردهٔ دریایی و هوایی از قبل شکل گرفته، عقبنشینی آسان نیست.
او افزود با استقرار ناوهای جنگی در نزدیکی آبهای ایران، شلیک موشکها در رزمایشها و هشدارهای تند رهبران دو طرف، دایرهٔ خطا و سوءمحاسبه بسیار محدود است.
گفتوگوهای ایران و آمریکا در مسقط (پایخت عمان) و ژنو سوئیس پس از تلاش بازیگران منطقهای برای کاهش تنش، و در بحبوحه نگرانیها از بیثباتی گستردهتر، آغاز شد.
زیاده همچنین به اسرائیل بهعنوان متغیری کلیدی اشاره کرد و گفت رهبران اسرائیل ممکن است با محاسبات استراتژیک متفاوتی عمل کنند.
طبق گزارش رسانههای آمریکایی، مارکو روبیو وزیر خارجه آمریکا قرار است هفته آینده به اسرائیل سفر کند و روز ۲۸ فوریه با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر، دیدار نماید.