گفتوگو با آمریکا، تابویی که سالها در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ساخته و بازتولید شد، اکنون به یکی از گرههای اصلی سرنوشت همین نظام تبدیل شده است؛ آن هم در یکی از بغرنجترین مقاطع تاریخی حیات آن.
در داخل کشور، یک ماه از خشونتهای مرگبار سیاسی دیماه ۱۴۰۴ گذشته است. در منطقه، شبکهٔ نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی که از آن با عنوان «قدرت بازدارندهٔ محور مقاومت» یاد میشد، تضعیف و کماثر شده است. در عرصه جهانی، سیلی از تحریمها، بازپسگرفتن دعوتنامههای دیپلماتیک و محدود شدن دامنه تحرکات خارجی، فضای مانور دیپلماتیک جمهوری اسلامی را به حداقل رسانده است.
در چنین شرایطی، نمایندگان جمهوری اسلامی ایران بار دیگر به مسقط بازگشتهاند تا مذاکرات غیرمستقیم تابستان ۱۴۰۴ را از سر بگیرند؛ گفتوگوهایی که پس از حملهٔ اسرائیل به ایران و همراهی آمریکا در هدف قرار دادن تأسیسات هستهای ایران نیمهکاره ماند. این بازگشت پس از وقفهای طولانی صورت میگیرد؛ وقفهای که به گفتهٔ مقامهای ایرانی، «دیوار بیاعتمادی» را بلندتر کرده و شرایط را بهگونهای تغییر داده که «هیچ چیز مثل قبل نیست».
در برنامهٔ رادیویی «پاراگراف اول»، همراه با هانا کاویانی، همکار رادیو فردا که روند مذاکرات ایران و آمریکا را از توافق هستهای موسوم به برجام تا امروز دنبال کرده، علیرضا نامور حقیقی، تحلیلگر مسائل سیاسی ایران در تورنتو، و مهران مصطفوی، استاد دانشگاه پاریس جنوبی و کنشگر سیاسی در پاریس به دور تازهٔ مذاکرات ایران و آمریکا در فضای کنونی پرداختهایم.
ترکیبی از بیاعتمادی و تئاتر سیاسی
هانا کاویانی که سابقهٔ پوشش زندهٔ مذاکرات هستهای موسوم به برجام را داشته است، شکل برگزاری این مذاکرات، یعنی غیرمستقیم بودن آن را موضوع مهمی دانست اما با اشاره به گزارش پایگاه خبری اکسیوس به نقل از دو منبع گفت که این مذاکرات در مقاطعی رودررو انجام شده است.
به گفتهٔ او، این موضوع در مقایسه با مسئلهٔ غنیسازی یا ذخیرهٔ اورانیوم ۶۰ درصدی، شاید کماهمیت به نظر برسد، اما در تجربهٔ مذاکرات پیش از برجام، تا زمانی که وزیران خارجه ایران و آمریکا مستقیم پشت یک میز ننشستند، مذاکرات پیشرفتی نداشت.
علیرضا نامور حقیقی، تحلیلگر سیاسی، با نگاهی به انتظارهای معترضان از جامعهٔ بینالمللی و گفتوگوهای مسقط، میگوید جنبشهای اجتماعی نباید امید خود را به قدرتهای خارجی گره بزنند.
او میافزاید قدرتهای بزرگ بر اساس منافع خود عمل میکنند چه در مجارستان ۱۹۵۶، چه در پراگ ۱۹۶۸ و چه در عراق ۱۹۹۱، و کسانی که تغییر را به اقدام خارجی گره میزنند از ظرفیت جامعه غافل هستند.
به اعتقاد این کارشناس سیاسی، برگزاری مذاکرات به شکل غیرمستقیم نشاندهندهٔ بیاعتمادی حاکمیت به کارگزاران خودش است و نشان میدهد که حکومت میخواهد کنترل بیشتری روی پیامهای ردوبدل شده داشته باشد.
به گفتهٔ علیرضا نامور حقیقی، ایران وارد درگیری جدی با یک قدرت بینالمللی و برخی کشورهای منطقه شده است و اگر راهبردش را تغییر ندهد این بحران دوباره بازتولید خواهد شد.
مهران مصطفوی، کنشگر سیاسی، هم مذاکرات غیرمستقیم را ترکیبی از بیاعتمادی و «تئاتر سیاسی» دانسته و با اشاره به موضع پیشین آیتالله خامنهای رهبر جمهوری اسلامی که گفته بود، مذاکره با آمریکا «ذلتآمیز» است، میگوید اکنون آقای خامنهای ناچار به مذاکره شده، هرچند انتظار دفاع از حقوق ملی مردم ایران در این مذاکرات همانقدر بیهوده است که در برجام بود.
به گفتهٔ او، برای جلوگیری از جنگ الزاماً نیازی به مذاکره نیست و راهحل، اتکا به افکار عمومی مردم ایران و جهان است.
این کارشناس امور هستهای ایران، سیاست «غنیسازی» را فاقد دستاورد برای مردم ایران دانسته و میگوید ممکن است توافقی شکل بگیرد که ایران موقتاً غنیسازی نکند، آقای ترامپ آن را دستاورد خود اعلام کند و جمهوری اسلامی هم بگوید حق غنیسازی را حفظ کرده؛ در حالی که این وضعیت ارتباطی با حقوق مردم ایران ندارد.
مهار یا تضعیف ایران
علیرضا نامور حقیقی میگوید غنیسازی با بهانههای پزشکی و کشاورزی توجیه شده، در حالی که واقعیت چنین نیست و میلیاردها دلار خسارت به کشور وارد کرده است.
آقای نامور معتقد است جمهوری اسلامی تنها در صورت تعلیق یا توقف غنیسازی، کنار گذاشتن شعار نابودی اسرائیل، ترک مخاصمه حقوقی، پایان حمایت از نیروهای نیابتی و عادیسازی رابطه با آمریکا میتواند به توافق پایداری با ایالات متحده برسد.
مهران مصطفوی با تأکید بر تفاوت شرایط کنونی با زمانی که توافق برجام به انجام رسید میگوید مسئله موشکی و اسرائیل اکنون پررنگتر شده و در حالی که آمریکا بهدنبال مهار ایران است، اسرائیل به دنبال تضعیف یا حتی فروپاشی ایران است.
به گفتهٔ او، مشکل اصلی جمهوری اسلامی، دونالد ترامپ نیست بلکه وضعیت داخلی ایران است و کشتارهای اخیر چیزی نیست که مردم به سادگی فراموش کنند. حتی در صورت دادن امتیاز به آمریکا، این مسئله داخلی باقی خواهد ماند.
به باور علیرضا نامور حقیقی، بدون یک توافق پایدار، ایران وارد دورهای از درگیریهای گسترده خواهد شد و نظام حکمرانی فعلی توان عبور از این بحران را ندارد.
به گفتهٔ مهران مصطفوی، راه حل ایران، حرکت مردم و همبستگی ملی است.
او میگوید جنگ راهحل نیست و این مذاکرات نیز مسئلهٔ ایران را حل نمیکند.